Αρχαία μουσικά όργανα

ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΜΟΥΣΕΣ Η 1η ΚΡΑΤΑΕΙ ΑΥΛΟ Η 2η ΑΠΑΓΓΕΛΕΙ Η 3η ΠΑΙΖΕΙ ΤΗΝ ΠΑΝΔΟΥΡΙΔΑ από την ανάγλυφη πλάκα-επένδυση της βάσης του συντάγματος της Απολλωνιακής τριάδας, έργο του Πραξιτέλη, 330-320 π. Χ. Αθήνα,
ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΜΟΥΣΕΣ Η 1η ΚΡΑΤΑΕΙ ΑΥΛΟ Η 2η ΑΠΑΓΓΕΛΕΙ Η 3η ΠΑΙΖΕΙ ΤΗΝ ΠΑΝΔΟΥΡΙΔΑ από την ανάγλυφη πλάκα-επένδυση της βάσης του συντάγματος της Απολλωνιακής τριάδας, έργο του Πραξιτέλη, 330-320 π. Χ. Αθήνα,

Η πατρίδα μου είναι μουσική χώρα κι ο λαός μας ένας λαός τραγουδιστής. Η μουσική και τα τραγούδια, του λαού μας, έχουν τόσο πολύ συνδεθεί με την ιστορία μας, που θα έλεγε κανείς πως ολόκληρη η ελληνική ιστορία είναι ένα τραγούδι. Ένα τραγούδι που καταργεί το χρόνο της φθοράς και της αλλοτρίωσης, που είναι συνυφασμένο με αρχαίες μνήμες, ύμνους και θρήνους, έπη, ερωτική διάθεση και ηρωισμούς. Έχω ζήσει αυτά τα τραγούδια, τα πρώτα γραπτά μνημεία της νεοελληνικής γλώσσας και αυτή τη μουσική, την αφορμή για τη διείσδυση του βλέμματος στην τέχνη. Από τα χρόνια του Χρυσού Αιώνα μέχρι τον Μέγα Αλέξανδρο, από το Βυζάντιο μέχρι τους Βαλκανικούς Πολέμους και το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και ως τα νεώτερα χρόνια, εμείς οι Έλληνες τραγουδάμε πάντα, πριν και μετά από δόξα κι αέναα πάθη.

 

ΚΙΘΑΡΑ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΑ (η αρχαία κίθαρις):

kithara apolona
ΚΙΘΑΡΑ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΑ

 Είναι έγχορδο όργανο, πιο τελειοποιημένο και πιο επεξεργασμένο από τη λύρα, αν και, για τους αρχαίους ήταν συνώνυμη με αυτή, όπως και τη φόρμιγγα. Διέφερε όμως ως προς το ηχείο, το μέγεθος και την ηχητικότητα. Οι δύο βραχίονες ήταν δυνατοί και συμπαγείς. Το μέγεθος ήταν μεγαλύτερο και ο τόνος πιο πλατύς και ηχηρός. Στο σύνολό της η κιθάρα ήταν πιο βαριά και πιο γεροδεμένη΄ ο εκτελεστής, που συνήθως ήταν καθήμενος, κρατούσε όρθια, σε μια σχεδόν κάθετη θέση, με κάποια κλίση προς τα μέσα, ενώ η λύρα, που ήταν κατά πολύ ελαφρότερη, κρατιόταν λοξά, (προς τα έξω συνήθως). Εκτός από τις χαρακτηριστικές αυτές διαφορές, η κιθάρα είχε στενή συγγένεια με τη λύρα και από άλλη άποψη΄ αληθινά, θα μπορούσε να λεχθεί πως ήταν ένας πιο τελειοποιημένος τύπος λύρας, αλλά ενώ η λύρα παρέμεινε στους ερασιτέχνες, η κιθάρα όργανον τεχνικόν, επαγγελματικό: ούτε γαρ αυλούς εις παιδείαν ακτέον, ούτ’ άλλο

ΟΡΓΑΝΟ ΚΙΘΑΡΑ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΑ εικονίζονται οι Ολύμπιοι θεοί να παρακολουθούν τραγωδία Μελανίππης χαμένη τραγωδία Ευριπίδη, ο Απόλλων παίζει την Κιθάρα, Γενεύη
ΚΙΘΑΡΑ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΑ εικονίζονται οι Ολύμπιοι θεοί να παρακολουθούν τραγωδία Μελανίππης χαμένη τραγωδία Ευριπίδη, ο Απόλλων παίζει την Κιθάρα, Γενεύη

τεχνικόν όργανον, οίον κιθάρα (ούτε οι αυλοί, ούτε άλλο [τεχνικό] επαγγελματικό όργανο (που χρειάζεται επαγγελματική δεξιότητα ). Ενώ δε η λύρα ενέπνεε μεγάλο σεβασμό ως εθνικό κυρίως όργανο και χρησιμοποιούνταν για την εκπαίδευση των νέων, η κιθάρα ήταν σε μεγάλη τιμή στους Ολυμπιακούς αγώνες (Ολυμπία, Πύθια, Νεμέα, Ίσθμια κ.τ.λ.) και σε διάφορους καλλιτεχνικούς και μουσικούς διαγωνισμούς. Αυτά τα αρχαιότατα έπη του Ομήρου συνοδεύονταν από την φόρμιγγα ή την κιθάρα . Γι’ αυτό τόσο η κιθαρωδία , όσο και η κιθαριστική τέχνη εφαρμόστηκαν, αναπτύχθηκαν και δοξάστηκαν από φημισμένους αρχαίους μουσικούς. Στους προκλασσικούς χρόνους η κιθάρα είχε από τρεις έως επτά χορδές΄ η επτάχορδη κιθάρα ήταν μια καινοτομία του Τέρπανδρου ( 7ος αι. π.χ.). Στον 6ο αι. προστέθηκε 8η χορδή και στον 5ο αι. χρησιμοποιήθηκαν κιθάρες με 9, 10, 11 και 12 χορδές. Για την ετυμολογία της λέξεως δεν κάνουμε καθόλου λόγω εδώ, γιατί είναι συγκεχυμένη.

 

 


ΛΥΡΑ
Λύρα H ιστορία της λύρας Κατεξοχήν εθνικό όργανο της αρχαίας Ελλάδας, όμοιο, περίπου με την κιθάρα και την φόρμιγγα, το πιο σημαντικό και ευρύτερα γνωστό όργανο, συνδεόμενο με την λατρεία του Απόλλωνα. Για το λόγο αυτό περιβάλλοταν με μεγάλο σεβασμό. Είναι από τα πρώτα εν χρήσει έγχορδα όργανα στην απαγγελία επικών ποιημάτων, αν και πιθανώς, δεν εκρούετο ενώ αυτά απαγγέλλοντο, αλλά πριν ο αοιδός αρχίσει την απαγγελία του μύθου και στις ενδιάμεσες ανάπαυλες. Η χώρα έδωσε το όνομά της στη λυρική ποίηση, γιατί στην αρχή δεν απαγγελλόταν ή δεν τραγουδιόταν χωρίς τη συνοδεία της λύρας. Επίσης θα πρέπει να σημειωθεί, ότι χάρη στον απλό μηχανισμό χειρισμού και στην ιδιαίτερη και χαρακτηριστική ποιότητα του ήχου της, που ήταν ευγενής,

διαυγής, γαλήνιος και αρρενωπός, η λύρα χρησιμοποιήθηκε ως το κύριο όργανο, για την εκπαίδευση των νέων. Επειδή δεν ήταν πολύπλοκο η ιδιαίτερα ηχηρό όργανο, δε χρησιμοποιούνταν σε υπαίθριες εκδηλώσεις η διαγωνισμούς,

Εικονίζεται μάθημα μουσικής όργάνου ΛΥΡΑΣ, στο οποίο συμμετέχει και ο νεαρός Κεραμέας. AΤΤΙΚΗ ΕΡΥΘΡΟΜΟΡΦΗ ΥΔΡΙΑ, 510 π.Χ. Αποδίδεται στον αγγειογράφο Φιντία.
Εικονίζεται μάθημα μουσικής όργάνου ΛΥΡΑΣ, στο οποίο συμμετέχει και ο νεαρός Κεραμέας. AΤΤΙΚΗ ΕΡΥΘΡΟΜΟΡΦΗ ΥΔΡΙΑ, 510 π.Χ. Αποδίδεται στον αγγειογράφο Φιντία.

 

O ΕΡΜΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΛΥΡΑ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΜΟΝΑΧΟΥ
O ΕΡΜΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΛΥΡΑ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΜΟΝΑΧΟΥ

συνδέθηκε όμως στενά με τις κοινωνικές εκδηλώσεις σε κλειστούς χώρους. Προέλευση. Σύμφωνα μ’ ένα πλατιά διαδεδομένο μύθο* ο Ερμής, αμέσως μετά τη γέννησή του σ’ ένα σπήλαιο της Κυλλήνης, έφυγε νύχτα από το λίκνο και έκλεψε βόδια που φύλαγε ο Απόλλωνας. Βλέποντας ύστερα έξω από το σπήλαιο μια χελώνα, αφαίρεσε το όστρακό της και στερέωσε πάνω του χορδές από έντερο βοδιού΄ έτσι κατασκεύασε τη λύρα. Όταν ο Απόλλωνας ανακάλυψε την κλοπή και παραπονέθηκε στον Δία, ο Ερμής πρόσφερε τη λύρα στον Απόλλωνα, που μαγεύτηκε από τον ήχο της. Ώστε, η λύρα ήταν γνωστή στην Ελλάδα από την απώτατη αρχαιότητα. Μυθικοί μουσικοί και επικοί τραγουδιστές ( αοιδοί), όπως ο Ορφέας, ο Θάμυρις, ο Δημόδοκος και άλλοι, συνόδευαν τα τραγούδια τους με τη λύρα, τη φόρμιγγα η την κίθαρι.


ΒΑΡΒΙΤΟΣ

H ιδιαιτέροτητα του η της Βαρβίτου ( Το Βάρβιτον ). Ήταν μουσικό όργανο με πολλές χορδές, όμοιο στην βασική του δομή με την λύρα , αλλά με παραλλαγές αυτής και διαφορετική χρησιμοποίηση. Βασική διαφορά του οργάνου τούτου από τη λύρα είναι ότι ήταν στενότερο και μακρύτερο από αυτήν με αντίστοιχες χορδές που παρήγαγαν τόνους χαμηλότερους. Όμως, θα πρέπει να διατηρήσουμε το συσχετισμό του οργάνου. Βάρβιτος με τη λύρα. Η βάρβιτος ήταν πολύ παλιό όργανο.

ΟΡΓΑΝΟ ΒΑΡΒΙΤΟΣ,  εικονίζονται ο Ερμής κρατώντας την Βαρβιτο με τον σάτυρο Βερολίνο ΟΡΓΑΝΟ ΒΑΡΒΙΤΟΣ
ΒΑΡΒΙΤΟΣ, εικονίζονται ο Ερμής κρατώντας την Βαρβιτο με τον σάτυρο Βερολίνο ΟΡΓΑΝΟ ΒΑΡΒΙΤΟΣ

Στον Αθήναιο υπάρχουν δύο διαφορετικές εκδοχές για την εφεύρεσή του. Κατά τον Πίνδαρο ο Τέρπανδρος υπήρξε ο εφευρέτης του βαρβίτου Πινδάρου λέγοντος τον Τέρπανδρον …

VARVITOS
ΒΑΡΒΙΤΟΣ

ευρείν … τον βάρβιτον. Κατά τον ιστορικό Νεάνθη από την Κύζικο όμως, το βάρβιτο ήταν εφεύρεση του Ανακρέοντα και Ανακρέοντος [ εύρημα ] το βάρβιτον. Βέβαιο είναι ότι ήταν όργανο που απολάμβανε μεγάλη τιμή στη σχολή της Λέσβου ( Τέρπανδρος, Αλκαίος, Σαπφώ, Ανακρέων). Ο αριθμός των χορδών του βαρβίτου δεν μας είναι γνωστός. Ο Θεόκριτος λέει πως ήταν ένα πολύχορδο όργανο. Άλλα ονόματα, όπως βάρμος, βάρωμος και βαρύμιτον, συναντώνται αντί του βάρβιτον. Στον Αθήναιο (ΙΔ΄, 636C,38)

διαβάζουμε: και γαρ βάρβιτος η βάρμος. Η λέξη βαρύμιτον προέρχεται από το βαρύς (χαμηλός) και μίτος (χορδή). Κατά τον Πολυδεύκη. (IV, 59): Των μεν κρουομένων είη άν λύρα, κιθάρα, βάρβιτον. Το δ’ αυτό και βαρύμιτον ( [Τα ονόματα] των εγχόρδων οργάνων είναι λύρα, κιθάρα, βάρβιτον΄ Το ίδιο και βαρύμιτον ). Για την έκφραση « παίζω το (τη) βάρβιτο » χρησιμοποιούσαν το ρήμα βαρβιτίζω. Ο Εκτελεστής του βαρβίτου λεγόταν βαρβιτιστής, και ο τραγουδιστής, που συνόδευε ο ίδιος το τραγούδι του στο βάρβιτο, βαρβιτωδός. Η οικογένεια της λύρας και της κιθάρας, στην οποία ανήκαν η φόρμιγξ , η κίθαρις, και η βάρβιτος. Τα όργανα αυτά είχαν χορδές ίσες περίπου στο μήκος, αλλά διαφορετικές στο πάχος υποτίθεται σε πάχος, όγκο και ένταση. Διέφεραν ελαφρά μεταξύ τους ως προς την έκταση του ύψους, την κατασκευή του ηχείου κτλ., και παίζονταν είτε με τα δάχτυλα, είτε με τη βοήθεια ενός πλήκτρου.

 
ΠΑΝΔΟΥΡΙΣ - ΠΑΝΔΟΥΡΑ - ΤΡΙΧΟΡΔΟΝ

ΠΑΝΔΟΥΡΙΣ
ΠΑΝΔΟΥΡΙΣ

 Ποια ήταν η Πανδουρίς η Πανδούρα Το μουσικό αυτό όργανο, το οποίο θα μας απασχολήσει είναι η πανδούρα, δηλαδή το μοναδικό μουσικό όργανο των αρχαίων Ελλήνων με χέρι (μάνικο), κατασκευασμένο σταθερά στο υπόλοιπο σώμα του σκάφους, εις το οποίο υπήρχαν 3 εντέρινες χορδές. Ο Αθήναιος μας παρέχει την είδηση του Πυθαγόρα, ότι « η πανδούρα κατασκευάζονταν από τους τρωγλοδύτες της Ερυθράς Θάλασσας από λευκή δάφνη που φυτρώνει κοντά στη

AΡXAIO ΤΥΜΠΑΝΟ, ΜΕΝΑΔΕΣ ΕΙΚΟΝΊΖΟΝΤΑΙ Η ΜΙΑ ΠΑΙΖΕΙ ΤΟ ΤΥΜΠΑΝΟ ΚΑΙ Η ΑΛΛΗ ΧΟΡΕΥΕΙ Νεάπολη s
AΡXAIO ΤΥΜΠΑΝΟ, ΜΕΝΑΔΕΣ ΕΙΚΟΝΙΖΟΝΤΑΙ Η ΜΙΑ ΠΑΙΖΕΙ ΤΟ ΤΥΜΠΑΝΟ ΚΑΙ Η ΑΛΛΗ ΧΟΡΕΥΕΙ Νεάπολη

θάλασσα ». Το όργανο αυτό εκτός από πανδούρα ονομαζόταν και τρίχορδον , η δε παραφθορά του ονόματός του μέσω των αιώνων ήταν η εξής: πανδούραθαμπούραταμπούραταμπουρά ς , εξελίχθηκε δε από τεχνικής πλευράς όπως όλα εκείνα τα ελληνικά μουσικά όργανα με χέρι ( μάνικο) της ευρύτερης οικογένειας του λαούτου, όπως αυτό δομήθηκε από τους βυζαντινούς μουσικούς. Ο λεξικογράφος Ησύχιος χρησιμοποιεί τη λέξη πανδουρίς για το όργανο και τον όρο πάνδουρος για τον εκτελεστή πανδούρα η πανδουρίς , όργανον μουσικό. Πάνδουρος δε ο μουσικός που παίζει αυτό. Πανδούρα έπαιζαν οι αρχαίοι έλληνες, θαμπούρα έπαιζε ο Διγενής Ακρίτας, ( κατά το τραγούδι) ταμπουρά έπαιζε ο Ρήγας Φεραίος, ο Κατσαντώνης και ο Μακρυγιάννης. Τρίχορδο επίσης αρχαιοελληνική ονομασία της πανδούρας , τρίχορδο μπουζούκι (μπουζούκι: ανεπιτυχής όρος, που επικράτησε του ελληνικού ταμπουράπανδούρας κατά την τουρκοκρατία). Πανδουρίζω ΄ παίζω την πανδούρα . Πανδουριστής ΄ ο εκτελεστής της πανδούρας . Στίχοι από το έπος του Διγενή και τα ακριτικά τραγούδια: Τι κρούεις την θαμπούραν σου εν τη παρούση ώρα ; Και επήρεν το ταμπούριν του και αποκατέστησέν το. Τζ΄αί κόψε κούρμην της ελιάς τζ΄αί κάμε μνιάν ταμπούραν. Τζ΄αί ο ταμπουράς του κόσμου τές γλυκαές.

ΤΥΜΠΑΝΟΝ
ΤΥΜΠΑΝΟΝ

 

ΤΥΜΠΑΝΟΝ (και ΤΥΠΑΝΟΝ από το τύπτω):
Κρουστό όργανο που χρησιμοποιούνταν ιδιαίτερα στη λατρεία της Κυβέλης και του Διόνυσου. Ήταν ένας κοίλος ξύλινος κάδος που χρησίμευε σαν ηχείο με δερμάτινες μεμβράνες τεντωμένες και από τις δύο πλευρές. Παίζονταν με το χέρι, συνήθως από γυναίκες ( Ησύχιος.: « τύμπανα, τα δερμάτινα ρακτήρια κόσκινα, τα εν Βάκχαις κρουόμενα » ( Ταμπούρλα, [ντέφια] , τα κραυγαλέα δερμάτινα κόσκινα, που παίζονται [με χτύπημα] στις βακχικές τελετές ). Βλέπε και Πίνδαρον ( Διθύραμβος 11, 9 ): «ρόμβοι τυμπάνων» (βροντές από τύμπανα) Πρβ. λ. ρόμβος. Με άλλα λόγια το τύμπανο είναι ένα είδος ταμπούρλου, ένα ντέφι χωρίς ζίλια.

Λάκης Χαλκιάς

 

Αρχαία Ελληνικά Μουσικά Όργανα

Share

Radio GreekSound Live

radio 200
Δεύτερο Πρόγραμμα

 

Facebook

Twitter

Ελληνική Μουσική και Όργανα

Νταούλι

Νταούλι

Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα Μεμβρανόφωνα Νταούλι Γνωστό ήδη από τους...

Δελτία ενημέρωσης

Εγγραφείτε στην λίστα ενημέρωσης στην ιστοσελίδα www.mousikorama.gr μείνετε ενημερώμενοι για τα μουσικά νέα, συνεντεύξεις και μουσικά άρθρα.

Radio Greek Sound Live