Αρχαϊκή Εποχή

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ
7ος – αρχές 5ου αι. π.Χ.
Ούκουν ένεστι πράξις ανθρώποις ήτις άνευ μουσικής τελείται
Αριστείδης Κοϊντιλιανός, Περί Μουσικής 65
Λυρική ποίηση
Περίοδος ακμής της μουσικής. Πλήθος από αναπαραστάσεις σε αγγεία, στην αρχή μελανόμορφα και από το 525 π.Χ., ερυθρόμορφα. Την ίδια εποχή, αναπτύσσεται ένα νέο είδος ποίησης και μουσικής, η λυρική ποίηση. Ονομάστηκε έτσι στα αλεξανδρινά χρόνια, γιατί οι ποιητές – συνθέτες τραγουδούσαν τα ποιήματά τους με τη συνοδεία λύρας, είτε μόνης, είτε σε συνδυασμό με τον αυλό.
Σε αντίθεση με τα έπη, τα λυρικά ποιήματα είναι μικρά σε έκταση και μέσα από το τραγούδι τους, ο άνθρωπος εκφράζει τα προσωπικά του αισθήματα και σκέψεις (σχετικά με τη λατρεία των θεών, το γάμο, την εργασία, την αγάπη κ.ά.).
Η λυρική ποίηση διακρίνεται σε δυο μεγάλες κατηγορίες :
1. Τη μονωδία, δηλ. το τραγούδι ενός προσώπου και
2. τη χορική ποίηση˙ ποιήματα που τραγουδιούνται από ομάδες νέων, συνδεδεμένα με χορευτικές κινήσεις, ενώ τα όργανα που συνόδευαν ήταν η λύρα και ο αυλός.
Τον 6ο αι. π.Χ., προστίθενται στις δελφικές γιορτές οι αυλητικοί αγώνες, δηλαδή διαγωνισμοί μουσικής μόνο με αυλό, χωρίς τραγούδι. Σύντομα, προστέθηκαν και οι κιθαριστικοί αγώνες, διαγωνισμοί μόνο με λύρα ή κιθάρα.
Η λυρική ποίηση άνθισε ιδιαίτερα στη Λέσβο, με κύριους εκπροσώπους τον Τέρπανδρο, τον Αλκαίο και φυσικά τη Σαπφώ.
Την ίδια εποχή στη Σπάρτη, ανθεί η χορική ποίηση και μουσική, ποιήματα δηλαδή που τραγουδιούνται από ομάδες νέων, αγοριών και κοριτσιών.
Ο πρώτος χορικός ποιητής που γνωρίζουμε είναι ο Αλκμάν. Άλλος σημαντικός χορικός ποιητής ήταν ο Σακάδας, ο οποίος ήταν διάσημος αυλητής και συνθέτης. Κέρδισε πολλά βραβεία σε αυλητικούς αγώνες. Με τους « νόμους » *8 του έδωσε συγκεκριμένη μορφή και δομή στα μουσικά έργα.
Αυτά τα χρόνια της ακμής της λυρικής ποίησης, η ελληνική μουσική βρίσκεται στη μεγαλύτερή της ακμή που διατηρήθηκε από τον 7ο έως τον 5ο αι. π.Χ.

---------------------------------------------------------
8* Νόμος : ένας τύπος μουσικής σύνθεσης ή εκτέλεσης που λειτουργούσε ως πρότυπο προς το οποίο όφειλε να προσαρμοστεί η μουσική εκτέλεση.

 

Διθύραμβος – Δράμα
Χορός ιππέων (ίσως από την ομώνυμο κωμωδία του Αριστοφάνη)Χορός ιππέων (ίσως από την ομώνυμο κωμωδία του Αριστοφάνη) Ένα ιδιαίτερο είδος χορικού άσματος με τεράστια σημασία για την εξέλιξη, τόσο της μουσικής, όσο και του αρχαίου δράματος, είναι ο διθύραμβος, αυτοσχέδιο τραγούδι με τη συνοδεία αυλού προς τιμήν του θεού Διόνυσου. Ήταν επίσης ένα από τα επίθετα του θεού Διονύσου και υποδηλούσε τη γέννηση του θεού, που έγινε σε δύο στάδια. Όταν οι κεραυνοί του Διός κατέκαυσαν τη μητέρα του Διονύσου Σεμέλη, ο Ζευς έλαβε τον κυοφορούμενο Διόνυσο από τη μήτρα της νεκρής Σεμέλης και τον τοποθέτησε μέσα στο μηρό του, όπου το έμβρυο συμπλήρωσε τον απαιτούμενο χρόνο κυήσεως. Έτσι, ο Διόνυσος γεννήθηκε και από τη μητέρα του και από το μηρό του πατέρα του, γεννήθηκε δηλ. από δύο θύρες. Το δράμα, κορυφαία καλλιτεχνική έκφραση του αρχαίου ελληνικού πνεύματος, συνδύαζε λόγο, κίνηση και μουσική. Διακρίνεται σε Ηθοποιοί που ετοιμάζονται να υποδυθούν μέλη γυναικείου χορού τραγωδίας, 430 π.Χ.Ηθοποιοί που ετοιμάζονται να υποδυθούν μέλη γυναικείου χορού τραγωδίας, 430 π.Χ. τρία είδη : την τραγωδία, το σατυρικό δράμα και την κωμωδία.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο Αρίων, γύρω στο 600 π.Χ., ήταν ο πρώτος που συνέβαλε στο να αποκτήσει ο διθύραμβος τεχνική μορφή. Στα μέσα του ίδιου αιώνα, ο Θέσπις, ο δημιουργός του δράματος, εισήγαγε τον υποκριτή που διαλέγεται με το χορό του διθυράμβου. Τον Θέσπι ακολούθησαν πολλοί άλλοι ποιητές-μουσικοί, που έδωσαν στο δράμα την αλματώδη εξέλιξή του (κορυφαίοι εκφραστές του, οι τρεις τραγικοί : Αισχύλος, Σοφοκλής και Ευριπίδης, όπως επίσης και ο κύριος εκπρόσωπος της αττικής κωμωδίας, ο Αριστοφάνης).
Το δράμα (τραγωδία *9 και κωμωδία *10) δεν είναι μια απλή απεικόνιση της καθημερινής ζωής, γεγονότων, μύθων ή θρύλων. Στοχεύει στην κάθαρση των θεατών με τη συναισθηματική τους συμμετοχή στα παθήματα των ηρώων, διευρύνοντας τις εμπειρίες τους με βιώματα, που ίσως δεν θα γνωρίσουν ποτέ στο περιβάλλον που ζουν.

 

----------------------------------------------------------------

*9 Αριστοτέλης, περί Ποιητικής : Έστιν ουν τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας, μέγεθος εχούσης, ηδυσμένω λόγω, χωρίς εκάστω των ειδών εν τοιςμορίοις, δρώντων και ου δι’απαγγελίας, δι’ελέου και φόβου περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.
*10 Αριστοτέλης, περί Ποιητικής : έστιν ουν κωμωδία μίμησις πράξεως φαύλων και γελοίων εις διόρθωσιν ήθους προτρεπτικών.

 

Μουσική και παιδεία
Στα χρόνια της ακμής της λυρικής ποίησης, η ελληνική μουσική είχε φτάσει σε πλήρη ακμή. Επικρατεί λοιπόν η αντίληψη για το σπουδαιότατο ρόλο της μουσικής στη μόρφωση και την καλλιέργεια των νέων. Δεν είναι τυχαίο, πως ο καλλιεργημένος άνθρωπος αποκαλείται την εποχή αυτή μουσικός ανήρ.
Η μουσική παιδεία περιλάμβανε :
1. Την εκμάθηση μουσικού οργάνου (αυλού, λύρας κ.ά.), που γίνονταν με τρόπο εμπειρικό κοντά σε κάποιο δάσκαλο, χωρίς να χρησιμοποιείται καθόλου η γραφή. Η μάθηση γινόταν με το αυτί και με τη μνήμη. Άλλωστε, οι Μούσες ήταν οι κόρες της Μνημοσύνης.
2. Το τραγούδι.
3. Το χορό.

 

Αττική ερυθρόμορφη κύλικα τύπου Β, 485 - 480 π.Χ. Σκηνή σχολείου στην αρχαία Αθήνα. Διδασκαλία ποίησης και μουσικής. Ο δάσκαλος κρατά ένα ειλητό (είδος τετραδίου) μπροστά σε μαθητή του, πίσω από τον οποίο φαίνεται ο παιδαγωγός του, κρατώντας βακτηρία. Αριστερά, άλλος δάσκαλος διδάσκει σε μαθητή να παίζει λύρα. Αναρτημένες βρίσκονται δύο κύλικες, δυο λύρες, μια αυλοθήκη (συβήνη) και ένα κιβώτιο ίσως με κυλίνδρους.Αττική ερυθρόμορφη κύλικα τύπου Β, 485 - 480 π.Χ. Σκηνή σχολείου στην αρχαία Αθήνα. Διδασκαλία ποίησης και μουσικής. Ο δάσκαλος κρατά ένα ειλητό (είδος τετραδίου) μπροστά σε μαθητή του, πίσω από τον οποίο φαίνεται ο παιδαγωγός του, κρατώντας βακτηρία. Αριστερά, άλλος δάσκαλος διδάσκει σε μαθητή να παίζει λύρα. Αναρτημένες βρίσκονται δύο κύλικες, δυολύρες, μια αυλοθήκη (συβήνη) και ένα κιβώτιο ίσως με κυλίνδρους.

Ένας γραμματιστής κρατάει στα χέρια του "γραμματείον" και "στύλον" και διδάσκει γραφή ή διορθώνει με τη γραφίδα του όσα είχε γράψει ο μαθητής. Αριστερά, ένας αυλοδιδάσκαλος διδάσκει τραγούδι σε μαθητή, παίζοντας διπλό αυλό.Ένας γραμματιστής κρατάει στα χέρια του "γραμματείον" και "στύλον" και διδάσκει γραφή ή διορθώνει με τη γραφίδα του όσα είχε γράψει ο μαθητής. Αριστερά, ένας αυλοδιδάσκαλος διδάσκει τραγούδι σε μαθητή, παίζοντας διπλό αυλό.

 

ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΑΡΧΑΪΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ
ΧΟΡΔΟΦΩΝΑ
Λύρα (λύρα – χέλυς)
lyraΤο πιο σημαντικό και σίγουρα το πιο γνωστό όργανο της αρχαίας Ελλάδας. Συνδέονταν στενά με τη λατρεία του Απόλλωνα. Είχε ήχο ευγενικό, διαυγή, γαλήνιο και αρρενωπό. Χρησιμοποιήθηκε ως το κύριο όργανο για την εκπαίδευση των νέων.

Προέλευση. Σύμφωνα με το μύθο *11, ο Ερμής, αμέσως μετά τη γέννησή του σε ένα σπήλαιο της Κυλλήνης, έκλεψε κρυφά μια νύχτα τα βόδια που φύλαγε ο Απόλλωνας. Βλέποντας έξω από το σπήλαιο μια χελώνα, αφαίρεσε το όστρακό της και στερέωσε επάνω του χορδές από έντερο βοδιού. Έτσι, κατασκεύασε τη λύρα χέλυος (λύρα από χελώνα). Όταν ο Απόλλωνας ανακάλυψε την κλοπή και παραπονέθηκε στο Δία, ο Ερμής προσέφερε τη λύρα του στον Απόλλωνα, ο οποίος μαγεύτηκε από τον ήχο της.
Άλλος μύθος αναφέρει πως ο Ερμής, αφού κατασκεύασε τη λύρα του, δίδαξε στον Ορφέα πώς να παίζει. Αυτός με τη σειρά του δίδαξε το Θάμυρι και το Λίνο. Όταν ο Ορφέας φονεύτηκε στη Θράκη από τις Μαινάδες, η λύρα του έπεσε στη θάλασσα και παρασύρθηκε από τα κύματα ως τη Λέσβο. Εκεί τη βρήκαν μερικοί ψαράδες και την έδωσαν στον Τέρπανδρο.
Κατασκευή. Η λύρα αρχικά στηριζόταν πάνω στο όστρακο χελώνας, που χρησίμευε για ηχείο της. Στο υλικό αυτό οφείλεται το ποιητικό όνομα χέλυς που είχε παλιά η λύρα. Αργότερα, το ηχείο κατασκευαζόταν από ξύλο, πάλι όμως σε σχήμα όστρακου χελώνας. Πάνω από το κοίλο μέρος απλωνόταν τεντωμένη (για να πάλλεται) μια μεμβράνη από δέρμα βοδιού. Σε κάθε πλευρά του όστρακου, δύο βραχίονες από κέρατο αγριοκάτσικου ήταν στερεωμένοι παράλληλα στο ηχείο, οι πήχεις *12. Οι πήχεις ενωνόταν στο επάνω τους άκρο πάνω σε μια εγκάρσια κυλινδρική ράβδο, το ζυγόν. Οι χορδές, από έντερα ή τένοντες, στερεώνονταν με κόμπο πάνω σε μια μικρή πλάκα, το χορδοτόνιον, στο κάτω μέρος του ηχείου, περνούσαν πάνω από μια μικρή γέφυρα (καβαλάρης ή μαγάς) που απομόνωνε το παλλόμενο μέρος τους και προχωρούσαν ως το ζυγόν, όπου και δένονταν με δερμάτινα λουριά *13.
liraΣτην αγγειογραφία, η λύρα παριστάνεται συχνά με επτά χορδές. Από τον 5ο αι. π.Χ. εμφανίζονται λύρες με εννιά έως και 12 χορδές. Πιστεύεται πως οι χορδές παίζονταν με το δεξί χέρι με πλήκτρο, μολονότι γίνονταν και εκτέλεση με γυμνά δάχτυλα. Το αριστερό χέρι έπαιζε με γυμνά δάχτυλα, αν κρίνουμε από τη θέση των δαχτύλων του στην αγγειογραφία, πράγμα που επιβεβαιώνεται και από φιλολογικές πηγές *14.
Η χαμηλότερη χορδή (υπάτη) ήταν τοποθετημένη στο πιο μακρινό από τον εκτελεστή άκρο και η ψηλότερη (νήτη) στο πλησιέστερο.

Η λύρα κρατιόταν συνήθως λοξά, με ελαφρά κλίση προς τα έξω. Ο εκτελεστής καθόταν συνήθως με τη λύρα πάνω στα γόνατά του ή η λύρα κρεμόταν στο στήθος του εκτελεστή, με τη βοήθεια ενός δερμάτινου λουριού, που λεγόταν τελαμών.

 

Απόλλων σπένδων Παράσταση που βρέθηκε στο εσωτερικό μιας λευκής κύλικας στους Δελφούς. Ο Απόλλωνας κρατά τη λύρα χέλυος στο αριστερό του χέρι, ενώ με το δεξί σπένδει από τη φιάλη. 470 π.Χ.Απόλλων σπένδων Παράσταση που βρέθηκε στο εσωτερικό μιας λευκής κύλικας στους Δελφούς. Ο Απόλλωνας κρατά τη λύρα χέλυος στο αριστερό του χέρι, ενώ με το δεξί σπένδει από τη φιάλη. 470 π.Χ. Η λύρα κρατιόταν συνήθως λοξά, με ελαφρά κλίση προς τα έξω. Ο εκτελεστής καθόταν συνήθως με τη λύρα πάνω στα γόνατά του ή η λύρα κρεμόταν στο στήθος του εκτελεστή, με τη βοήθεια ενός δερμάτινου λουριού, που λεγόταν τελαμών.Η λύρα κρατιόταν συνήθως λοξά, με ελαφρά κλίση προς τα έξω. Ο εκτελεστής καθόταν συνήθως με τη λύρα πάνω στα γόνατά του ή η λύρα κρεμόταν στο στήθος του εκτελεστή, με τη βοήθεια ενός δερμάτινου λουριού, που λεγόταν τελαμών.

 

 

Βάρβιτος
VARVITOSΣάτυρος με βάρβιτο 5ος αι. π.Χ.Σάτυρος με βάρβιτο 5ος αι. π.Χ. Παραλλαγή της λύρας. Ήταν πιο στενή από τη λύρα και μακρύτερη˙ επομένως και οι χορδές της ήταν μακρύτερες, προκαλώντας βαθύτερους ήχους.

____________________________________________________________________________________

Κιθάρα
Κιθάρα του Απόλλωναkithara 002Όργανο πιο τελειοποιημένο και επεξεργασμένο από τη λύρα. Διέφερε από αυτήν ως προς το ηχείο, το μέγεθος και την ηχητικότητα. Οι δύο βραχίονες ήταν δυνατοί και συμπαγείς. Το μέγεθός της ήταν πολύ μεγαλύτερο και ο ήχος της δυνατότερος. Συνολικά η κιθάρα ήταν πιο βαριά και πιο γεροδεμένη. Ο εκτελεστής συνήθως καθόταν και την κρατούσε όρθια με κάποια κλίση προς τα μέσα, ενώ η λύρα, που ήταν ελαφρύτερη, κρατιόταν λοξά (προς τα έξω).

 

Πέρα από αυτές τις διαφορές, η κιθάρα είχε στενή σχέση με τη λύρα και θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος πως ήταν ένας τελειοποιημένος τύπος λύρας (ισχύουν περίπου τα ίδια με τη λύρα ως προς την κατασκευή και την παραγωγή ήχου).
Ενώ όμως η λύρα περιορίστηκε στους ερασιτέχνες, η κιθάρα έγινε το όργανο των επαγγελματιών. Η λύρα ενέπνεε μεγάλο σεβασμό ως εθνικό κυρίως όργανο και χρησιμοποιούνταν για την εκπαίδευση των νέων· η κιθάρα απολάμβανε μεγάλη τιμή στους εθνικούς αγώνες και τους διαγωνισμούς.

Ο Μαρσύας, που ήταν σάτυρος από τη Φρυγία, βρήκε τον αυλό που είχε πετάξει η Αθηνά (επειδή πίστευε πως το παίξιμό του την ασχήμαινε πολύ) και αποδείχθηκε πολύ ταλαντούχος αυλητής. Κάποια μέρα υποστήριξε πως παίζει τον αυλό καλύτερα από ό,τι ο Απόλλωνας την κιθάρα του, προκαλώντας τον έτσι σε αγώνα με κριτές τις Μούσες και τον Μίδα. Οι κριτές ανέδειξαν νικητή το θεό. Ο Μαρσύας γδάρθηκε ζωντανός για την ύβρη που διέπραξε. Ο μύθος του Μαρσύα αν και θεωρήθηκε ως πάλη και νίκη (επικράτηση) της κιθάρας έναντι του φρυγίου αυλού και κατ΄ επέκταση της δωρικής ελληνικής μουσικής έναντι της φρυγικής, δεν έπαψε και να θεωρείται ότι συμβολίζει την πάλη ανάμεσα στην Απολλώνεια και τη Διονυσιακή πλευρά της ανθρώπινης φύσης, εμπνέοντας πολύ συχνά την Αρχαία Ελληνική, Ρωμαϊκή και Αναγεννησιακή τέχνη. Σύμφωνα με άλλο μύθο, ο Μίδας έδειξε προτίμηση στον αυλό, κάτι που έκανε τον Απόλλωνα να σκοτώσει το Μαρσύα και να χαρίσει στο Μίδα αυτιά γαϊδάρου.

Αγώνας Απόλλωνα – Μαρσύα, γλυπτό 320 π.Χ.Αγώνας Απόλλωνα – Μαρσύα, γλυπτό 320 π.Χ.

 -----------------------------------------
*11 Ομηρικός ύμνος στον Ερμή.
*12 Ο πήχυς (-εως)

*13 Αργότερα, στους κλασικούς χρόνους χρησιμοποιούσαν στριφτάρια (κλειδιά) από ξύλο ή ελεφαντόδοντο, τα οποία τέντωναν τις χορδές με περιστροφική κίνηση και λέγονταν κόλλαβοι ή κόλλοπες. Όλες οι χορδές είχαν το ίδιο μήκος, αλλά διαφορετικό πάχος και όγκο, και καθεμιά έδινε έναν ήχο.
*14 Φιλόστρατος ο νεότερος, Ορφέας, 3ος αι. μ.Χ. κ.ά.

*15 Ψάλλω = παίζω τις χορδές με γυμνά δάχτυλα, χωρίς πλήκτρο.

 

 

Οικογένεια της άρπας : τρίγωνον, μάγαδις, πηκτίς, επιγόνειον, ψαλτήριον και σαμβύκη. Όλες οι άρπες, εκτός από τη σαμβύκη που παίζονταν με πλήκτρο, είναι ψαλτικά όργανα.

 


avlos 001ΑΕΡΟΦΩΝΑ
Ο αυλός συνεχίζει να εμφανίζεται στην αρχαϊκή τέχνη. Το αγαλματίδιο ανδρικής μορφής που παίζει διπλό αυλό και βρέθηκε στους Δελφούς είναι από τα ενδιαφέροντα δείγματα της ειδωλοπλαστικής στα τέλη της αρχαϊκής περιόδου (490 π.Χ.). Είναι κατασκευασμένο από χαλκό με τη μέθοδο του «χαμένου κεριού».

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

ΙΔΙΟΦΩΝΑ
kroupezionΚρουπέζιον
Ξύλινο παπούτσι που χρησιμοποιούνταν για να χτυπά το χρόνο. Συνήθως, ένα μικρό μεταλλικό κομμάτι στερεώνονταν από κάτω, ώστε το χτύπημα του χρόνου να είναι καθαρότερο και δυνατότερο. Τα κρουπέζια τα φορούσε ο κορυφαίος του χορού, που οδηγούσε την όρχηση χτυπώντας το χρόνο.
Κρόταλα
Γνωστά ήδη από τη γεωμετρική εποχή. Χρησιμοποιούνταν σε τελετές της Κυβέλης ή του Διόνυσου, κυρίως από γυναίκες.
Κύμβαλα
Αποτελούνται από δύο κοίλα ημισφαιρικά μεταλλικά πιάτα. Χρησιμοποιούνταν και αυτά όπως και τα κρόταλα στις λατρείες της Κυβέλης και αργότερα του Διόνυσου.
ΜΕΜΒΡΑΝΟΦΩΝΑ
Τύμπανον
Όργανο που χρησιμοποιούνταν κυρίως στις ιεροτελεστίες της Κυβέλης και του Διόνυσου. Ήταν ένας ξύλινος κύλινδρος με δερμάτινες μεμβράνες τεντωμένες και από τις δύο πλευρές (ντέφι χωρίς ζίλια). Παίζονταν με το χέρι, συνήθως από γυναίκες.

Share

Radio GreekSound Live

radio 200
Δεύτερο Πρόγραμμα

 

Facebook

Twitter

Ελληνική Μουσική και Όργανα

Νταούλι

Νταούλι

Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα Μεμβρανόφωνα Νταούλι Γνωστό ήδη από τους...

Δελτία ενημέρωσης

Εγγραφείτε στην λίστα ενημέρωσης στην ιστοσελίδα www.mousikorama.gr μείνετε ενημερώμενοι για τα μουσικά νέα, συνεντεύξεις και μουσικά άρθρα.

Radio Greek Sound Live