Γεωμετρική Εποχή

ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ

(1050 – 700 π.Χ.)


Οι λεγόμενοι σκοτεινοί αιώνες. Αρχή χρήσης σιδήρου. Εγκαταλείπεται σταδιακά η Γραμμική Β και από τον 9ο αι. εμφανίζεται ένα νέο σύστημα που διατηρείται ως σήμερα : η αλφαβητική γραφή που αποτυπώνει τα σύμφωνα και τα φωνήεντα.

Την  εποχή  αυτή  εμφανίζεται  η  αρχαιότερη  μορφή  μουσικής,  το έπος.   Τα επικά τραγούδια ήταν  δημιουργήματα  συλλογικά,  εκφράζοντας  τις  αντιλήψεις και  τα  συναισθήματα  όλης  της  κοινωνίας,  όπως  τα  δημοτικά  μας  τραγούδια,  και ήθελαν   πάνω   από   όλα   να   τέρψουν *5.   Ήταν   μακροσκελή   και   περιέγραφαν   σεεξυψωμένο  επίπεδο  περιπέτειες  ηρώων,  αλλά  και  ενέργειες  θεών  του  μακρινούπαρελθόντος.

Αοιδοί   :   ήταν   ποιητές,   συνθέτες   και   τραγουδιστές   επικών   τραγουδιών. Ταξίδευαν από τον έναν τόπο στον άλλο και προσκαλούνταν ή προσλαμβάνονταν σε ένα παλάτι, όπου τραγουδούν σανεπικά τραγούδια με τη συνοδεία της φόρμιγγας *6.

Οι    αοιδοί    θα    έπρεπε    να    διαθέτουν    καλή    μνήμη,    προκειμένου    να απομνημονεύουν τα μακροσκελή έπη, και να έχουν ταυτόχρονα την ικανότητα να τα ανασυνθέτουν και να αυτοσχεδιάζουν.

Μελανόμορφη    ΚόρηΜελανόμορφη ΚόρηΛεπτομέρεια από μελανόμορφη    Κόρη, ίσως Μούσα, με φόρμιγγα γεωμετρική οινοχόη, ύψους 27 εκ.    (από αττική κύλικα 5ου αι. π.Χ.)
geometriko 001Αοιδός παίζει σε τετράχορδη φόρμιγγα    Μουσείο Λούβρου, Παρίσι

Ένα χάλκινο αγαλματίδιο του 8ου αι. π.Χ.,   που ανακαλύφθηκε  στην Κρήτη, αναπαριστά  τη  μορφή  ενός  αοιδού  να  συνοδεύει  τον  εαυτό  του  με  τετράχορδη φόρμιγγα. Στη γεωμετρική τεχνοτροπία, βλέπουμε τον τραγουδιστή να σκύβει πάνω στη φόρμιγγα, με τα δάχτυλα πάνω στις χορδές, ψάχνοντας τις κατάλληλες λέξεις για τα « πτερόεντα έπη ».


Αοιδός με φόρμιγγαΑοιδός με φόρμιγγα Ορειχάλκινο αγαλματίδιο, ύψους 5,5 εκ. Κρήτη, 8ος αι. π.Χ.

Χαρακτηριστική είναι η επίκληση του αοιδού προς τη Μούσα *7, προκειμένου ναεμπνευστεί  και  να  τραγουδήσει  όμορφα  τα  έπη.  Ο Όμηρος  δεν  επικαλείται μια συγκεκριμένη  μούσα.  Αργότερα,  στη  Θεογονία  του  Ησίοδου, διαμορφώθηκαν  τα ονόματα  και  ο  αριθμός  των  μουσών  σε  εννέα,  με πρώτη  και  πιο  σεβαστή  την Καλλιόπη, την προστάτιδα της επικής ποίησης.

Ραψωδοί : εμφανίστηκαν τον 7ο αι. π.Χ. Δεν δημιουργούσαν δικά τους έπη, αλλά απομνημόνευαν και ερμήνευαν έργα άλλων ποιητών. Δεν τραγουδούσαν με συνοδεία  φόρμιγγας,  αλλά  απάγγελλαν  με  ρυθμό,  κρατώντας  συνήθως  ένα  ραβδί δάφνης. Ταξίδευαν από τόπο σε τόπο κάθε φορά που τους ζητούσαν, συνήθως στις μεγάλες γιορτές των Ελλήνων, όπου οργανώνονταν και ραψωδικοί αγώνες.

Άλλα  μουσικά  όργανα  που  αναφέρονται  στα  ομηρικά  έπη  είναι  ο  αυλός,  η σύριγξ  και  η  σάλπιγξ.  Και  τα  τρία  είναι  αερόφωνα  (πνευστά)  και περιγράφονται αναλυτικότερα στις επόμενες σελίδες.

Οι  αυλοί  και  οι  σύριγγες  αναφέρονται  δύο  φορές  στην  Ιλιάδα  (Κ13,  Σ  495, Σ 526), ενώ η σάλπιγξ μία (Σ 219).

*5 Τέρψις = ψυχική ευχαρίστηση.
*6 Η φόρμι γξ  (φόρμιγγα) είναι έγχορδο μουσικό όργανο και αναφέρεται πάνω από 20 φορές στα έπη του Ομήρου.
*7 Δωρικά  Μώσα.  Προκύπτει  από  το  ρήμα  μω,  που  σημαίνει  ζητώ,  ερευνώ.  Μούσα  λοιπόν  είναι  η γ ν ώσ ις .  Οι  Μούσες,  κόρες  του  Δία  και  της  Μνημοσύνης,  ήταν  εννιά  :  Κλειώ  (ιστορίας),  Ευτέρπη (λυρικής  ποίησης),  Θάλεια  (κωμωδίας),  Μελπομένη  (τραγωδίας),  Τερψιχόρη  (χορού),  Ερατώ  (ερωτικής ποίησης), Πολύμνια (θρησκευτικής ποίησης), Ουρανία (αστρονομίας) και Καλλιόπη (επικής ποίησης).

 

ΧΟΡΔΟΦΩΝΑ

Φόρμιγξ

Με  τον  όρο  "φόρμιγξ"  εννοούμε  στον  Όμηρο  γενικά  τα  χορδόφωνα  όργανα. Συχνά οι φόρμιγγες απεικονίζονται με 4 χορδές και άλλες φορές με περισσότερες. Κατασκευάζεται από ξύλο, οι χορδές της ήταν καμωμένες από στριφτό έντερο ζώου και   η   διαδικασία   του   τεντώματος   των   χορδών   περιγράφεται   στην Οδύσσεια, ραψωδία φ 415 - 417.
Κόλλοψ λέγεται το κλειδί με το οποίο τεντώνεται η χορδή.


xordofona 002Αμφορέας που βρέθηκε στο Δίπυλο των Αθηνών Απεικονίζεται συρτός χορός ανδρών, ενώ ξεχωρίζει στη μέση ο μουσικός με την 4χορδη φόρμιγγα. 8ος αι. π.Χ.xordofona 001Χορός με συνοδεία φόρμιγγα 700 π.Χxordofona 003Ο Απόλλωνας, συνοδευόμενος από Μούσες παίζει
φόρμιγγα με πλήκτρο, 630 π.Χ.
ΦόρμιγξΦόρμιγξ

_________________________________________________________________________________________

ΑΕΡΟΦΩΝΑ

Αυλητής με φορβειάΑυλητής με φορβειά

Πρωτοαττική Λουτροφόρος που αποδίδεται στο ζωγράφο του Αναλάτου, 690 π.Χ. Λούβρο, ΠαρίσιΠρωτοαττική Λουτροφόρος που αποδίδεται στο ζωγράφο του Αναλάτου, 690 π.Χ. Λούβρο, Παρίσι

Τα πνευστά χωρίζονται σε δυο κατηγορίες :
•    στα όργανα με γλωσσίδα (αυλοί) και
•    στα όργανα, από τα οποία ο ήχος παράγεται κατευθείαν με φύσημα, χωρίς να
έχουν γλωσσίδα (σύριγγες).
Αυλός
Σε μια από τις πιο παλιές πηγές για την προέλευση του αυλού αναφέρεται πως πρώτος ο Φρύγας Ύαγνις ανακάλυψε τον αυλό στις Κελαινές της Φρυγίας.
Σύμφωνα όμως με μια άλλη παράδοση, τον αυλό τον ανακάλυψε η θεά Αθηνά, η   οποία,   βλέποντας   στην   αντανάκλαση   των   νερών   ότι   το   πρόσωπό   της
παραμορφώνεται καθώς παίζει αυλό, τον πέταξε μακριά κι αυτός έπεσε στη Φρυγία, όπου   τον   βρήκε   ο   Μαρσύας.   Αυτή   η   παράδοση   δημιουργήθηκε   πιθανότατα αργότερα, από το μύθο του αγώνα Απόλλωνα – Μαρσύα, τείνοντας να καθιερώσει την ελληνική καταγωγή του οργάνου.
Το πιο πιθανό είναι πως ο αυλός ήταν γνωστός στην Ελλάδα από πολύ παλιά, αλλά η αυλητική τέχνη εξελίχτηκε με την επίδραση και την ώθηση των αυλητών της
Φρυγίας.
Το κύριο σώμα του αυλού ήταν ένας κυλινδρικός σωλήνας, ο βόμβυξ (-υκος), που κατέληγε  καμιά  φορά  σε  έναν  ανοιχτό  διευρυμένο  «  κώδωνα  »  (καμπάνα).  Ήταν φτιαγμένος    από    καλάμι,    κόκαλο    ελαφιού,    κέρατο,    ελεφαντόδοντο    ή    και κατεργασμένο  χαλκό  και  είχε  τρύπες,  αρχικά  3  ή  4.  Αργότερα,  ο  αριθμός  τους αυξήθηκε ως τις 15.
Στο  επάνω  άκρο  του  αυλού  έμπαινε  το  επιστόμιο,  όπου  στηρίζονταν  η γλωττίδα, κατασκευασμένη από καλάμι. Φαίνεται πως χρειαζόταν κάποια δύναμη για  να  φυσήξει  κανείς  στον  αυλό.  Για  να  μη  σχιστεί  το  χείλος  των  αυλητών, συνήθιζαν να φορούν μια δερμάτινη λωρίδα, την φορβειά, η οποία περνούσε πάνω από τις παρειές, αφήνοντας ένα άνοιγμα μπροστά στο στόμα και δενόταν πίσω από το κεφάλι. Η φορβειά φαίνεται πολύ συχνά σε αγγειογραφίες.

 

Σύριγξ

πολυκάλαμη σύριγγα με ισομεγέθη καλάμιαπολυκάλαμη σύριγγα με ισομεγέθη καλάμιαπολυκάλαμη σύριγγα με ανισομεγέθη καλάμιαπολυκάλαμη σύριγγα με ανισομεγέθη καλάμιαΓνωστή ως σύριγγα του Πάνα (φλογέρα του βοσκού). Ο ήχος της παράγεται φυσώντας κατευθείαν στην οπή, χωρίς την παρεμβολή γλωττίδας.
Υπήρχαν  δύο  είδη  :  η  μονοκάλαμος  και  η  πολυκάλαμος.  Και  οι  δύο  ήταν φτιαγμένες από καλάμι. Ο ήχος της μονοκάλαμης ήταν γλυκός και λίγο συριστικός.
Η πολυκάλαμη ήταν γνωστή ως σύριγγα του Πανός. Τα καλάμια (σωλήνες) ήταν συνήθως επτά, με διαφορετικό μέγεθος, χωρίς οπές και έδινε το καθένα έναν ήχο.
Σχημάτιζαν μια οριζόντια γραμμή στο επάνω άκρο και ήταν συνδεδεμένα με κερί. Στην περίπτωση ισομεγεθών καλαμιών, συνήθιζαν να γεμίζουν ένα τμήμα του κάθε σωλήνα με κερί, μικραίνοντας έτσι βαθμιαία την αέρινη στήλη που πάλλονταν. Ήταν γνωστή στα Βυζαντινά χρόνια, ενώ κατά την Τουρκοκρατία παίζονταν από Έλληνες στα μουσικά συγκροτήματα της αυλής του Σουλτάνου, με το όνομα μισκάλ. Σήμερα, παίζεται ως λαϊκό όργανο στη Ρουμανία.

Σύμφωνα με το μύθο, ο Πάνας αγάπησε μια νύμφη από την Αρκαδία, την κόρη του ποταμού Λάδωνα Σύριγγα. Η νύμφη, τρομαγμένη από την καταδίωξη του θεού, ικέτευσε   το   Δία   να   τη   σώσει.   Τη   στιγμή   που   την   έπιασε   ο   Πάνας,   εκείνη μεταμορφώθηκε σε καλαμιά. Τρελός από θυμό και απογοήτευση, ο Πάνας έσπασε την καλαμιά σε κομμάτια. Γρήγορα όμως κατάλαβε πως έκοβε το σώμα της νύμφης και μετανιωμένος άρχισε να κλαίει και να φιλά τα κομμάτια της καλαμιάς. Ακούγοντας τους ήχους που έβγαιναν, καθώς φυσούσε κλαίγοντας, οδηγήθηκε στην κατασκευή της σύριγγας.

 

Σάλπιγξ
ΣάλπιγγαΣάλπιγγαΚέραςΚέραςΉταν κατασκευασμένη, είτε από χαλκό (ίσια), είτε από κέρατο (καμπυλωτή), η οποία  ονομάζονταν  αλλιώς  και  κέρας .  Η  σάλπιγγα  χρησιμοποιούνταν  για  τα
πολεμικά   σαλπίσματα   ή   από   τους   κήρυκες.   Καμιά   φορά,   εξυπηρετούσε   και τελετουργικούς σκοπούς ˙ τότε, την αποκαλούσαν σάλπιγξ η ιερά.

 

ΙΔΙΟΦΩΝΑ


Κρόταλα

krotalaΌργανο,  που  αποτελείται  από  δύο  κοίλα  κομμάτια  όστρακου,  ξύλου  ή μετάλλου σε διάφορα σχήματα. Χρησιμοποιούνταν όπως και οι καστανιέτες για να κρατούν το ρυθμό των χορευτών, ιδιαίτερα σε τελετές της Κυβέλης και του Διόνυσου (Ιλιάδα Λ160).

 

Share

Radio GreekSound Live

radio 200
Δεύτερο Πρόγραμμα

 

Facebook

Twitter

Ελληνική Μουσική και Όργανα

Νταούλι

Νταούλι

Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα Μεμβρανόφωνα Νταούλι Γνωστό ήδη από τους...

Δελτία ενημέρωσης

Εγγραφείτε στην λίστα ενημέρωσης στην ιστοσελίδα www.mousikorama.gr μείνετε ενημερώμενοι για τα μουσικά νέα, συνεντεύξεις και μουσικά άρθρα.

Radio Greek Sound Live