Ελληνιστική περίοδος και Ρωμαϊκή εποχή

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ (323 π.Χ. – 30 π.Χ.)
& ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (30 π.Χ. – 324 μ.Χ.)
Η περίοδος αυτή ξεκινά με το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου και τελειώνει με την μεταφορά της πρωτεύουσας της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στην Ανατολή από το Μ. Κωνσταντίνο και την ίδρυση της νέας Ρώμης ή αλλιώς Κωνσταντινούπολης.
Η μουσική της Ρώμης διαμορφώθηκε από τη συγχώνευση πολιτιστικών στοιχείων από τους Ετρούσκους, τους Έλληνες και άλλους αρχαίους πολιτισμούς της Ανατολής. Παρά τη ρωμαϊκή κατάκτηση, η νικημένη Ελλάδα νίκησε με την τέχνη και τον πολιτισμό της τον κατακτητή της. Ο θαυμασμός των Ρωμαίων για την ελληνική τέχνη, τους έκαναν να τη μιμηθούν, τόσο στις πλαστικές τέχνες, στην ποίηση, όσο φυσικά και στη μουσική.
Αυτό που χαρακτηρίζει τους Ρωμαίους είναι η τάση για επίδειξη και φανταχτερά θεάματα. Ο χαρακτήρας της ρωμαϊκής μουσικής ήταν εξωστρεφής και πομπώδης, με μόνη επιδίωξη τη διασκέδαση. Έτσι, πλήθος ξένων μουσικών (εκτελεστών κατά κύριο λόγο και όχι συνθετών) συνέρρεαν στη Ρώμη. Τιμώνταν ιδιαιτέρως οι δεξιοτέχνες, στους οποίους προσφέρονταν πολλά χρήματα ή στήνονταν προς τιμήν τους αγάλματα. Έτσι, ενώ γνωρίζουμε ονόματα δεκάδων επευφημούμενων από το κοινό ποιητών, τραγουδιστών, ηθοποιών και αυλητών, οι μόνοι συνθέτες που μπορούμε να κατονομάσουμε είναι ο Αθήναιος και ο Λιμένιος, των οποίων παιάνες ψάλθηκαν στους Δελφούς το 127 π.Χ. ή ο Γλαύκος και ο Πύρρος. Τέλος, αναφέρουμε το Μεσομήδη την εποχή του Αδριανού (2ος αι. μ.Χ.).
Οι Ρωμαίοι χρησιμοποίησαν στις παραστάσεις τους την κιθάρα και τον αυλό. Έδειξαν ιδιαίτερη προτίμηση στον αυλό, που έγινε γρήγορα το επίσημο όργανο.
Στο δράμα, η μουσική καταλάμβανε ολοένα και μικρότερη θέση. Δύο καινοτομίες εισήγαγαν οι Ρωμαίοι : α) τη μεταφορά του χορού στη σκηνή, οπότε συμμετέχοντας στη δράση έχανε το λυρικό του χαρακτήρα και β) την εισαγωγή ανάμεσα στις πράξεις ενός είδους μελωδικής απαγγελίας με συνοδεία διπλού αυλού, που θα την ονομάσουν μουσικό ιντερμέδιο, με σκοπό να ξεκουράσει και να διασκεδάσει το θεατή.
Οι πλούσιοι πατρίκιοι συντηρούσαν ορχήστρες στα μέγαρά τους και τις χρησιμοποιούσαν για να λαμπρύνουν τα συμπόσια και τα γλέντια τους. Οι ορχήστρες αποτελούνταν από μουσικούς που έφερναν από την Ασία ή την Αίγυπτο. Έτσι έγιναν γνωστά τα ασιατικά όργανα και κοντά σε αυτά ήρθε και ο ασιατικός χορός με τις καλογυμνασμένες χορεύτριες της Ανατολής. Για τη δημιουργία εντυπώσεων στο λαό, χρησιμοποιούσαν στις αρένες χάλκινα πνευστά και κρουστά σε εκκωφαντική ένταση.

ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ
Ύδραυλις
Ύδραυλις Δίου Ν. ΠιερίαςΚατασκευή του Κτησίβιου του Αλεξανδρέα, τον 3ο αι. π.Χ. Γνωρίζουμε πως η ύδραυλις ήλθε ως δώρο στο Δίον στην έπαυλη του Διονύσου, όπου και παρέμεινε μέχρι και τον 3ο αι. μ.Χ. Σε αυτό το σημείο, το καλοκαίρι του 1992, η ανασκαφική ομάδα του καθηγητή κ. Παντερμαλή έφερε στο φως τμήμα υδραύλεως τού 1ου π.Χ. αι.

Τρία χρόνια αργότερα , το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών ξεκίνησε ερευνητικό πρόγραμμα ανακατασκευής της υδραύλεως τού Δίου. Μετά από συστηματική μελέτη και πολλά ενδιάμεσα στάδια πειραματισμού, ολοκληρώθηκε το 1999 η ανακατασκευή της υδραύλεως.
Ανακατασκευασμένη ύδραυλις από το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο ΔελφώνΗ ύδραυλις, μετά την εφεύρεσή της, γίνεται εξαιρετικά δημοφιλής. Εξαπλώνεται ταχύτατα στον ελληνιστικό κόσμο και κατόπιν στο ρωμαϊκό. Έγινε το αγαπημένο όργανο των αυτοκρατόρων, όπως π.χ. του Νέρωνα. Καθώς είχε ηχηρότατο άκουσμα, συνόδευε γιορτές και αγώνες στα αμφιθέατρα και τον ιππόδρομο. Στην αυτοκρατορική αυλή της Κωνσταντινούπολης εθεωρείτο ως σύμβολο κύρους και έπαιζε μουσική κατά τις επισκέψεις ξένων καλεσμένων, προς εντυπωσιασμό. Στη Δύση, το όργανο επανεμφανίστηκε το 757 μ.Χ., όταν ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε΄ ο Ίσαυρος (Κοπρώνυμος) έστειλε ένα ως δώρο στο βασιλιά των Φράγκων, τον Πεπίνο το Βραχύ, πατέρα του Καρλομάγνου. Έκτοτε, το όργανο εντάσσεται στη μουσική παράδοση της Δύσης, γίνεται αποδεκτό από την Καθολική Εκκλησία, για να μετεξελιχθεί στο γνωστό σήμερα εκκλησιαστικό όργανο.
Στο Βρετανικό Μουσείο εκτίθεται ένα πήλινο ομοίωμα υδραύλου με τον οργανίστα καθισμένο να παίζει. Είναι έργο Ρωμαϊκό από την Αφρική, ίσως Τυνησία, από τις αρχές του 3ου αι. μ.Χ.
Το 1931 βρέθηκαν στο Aquincum της Ουγγαρίας τμήματα από μια ύδραυλη του 3ου μ.Χ. αι.

 

Λειτουργία του οργάνου
Ύδραυλις Λειτουργία του οργάνουΈνας μοχλός κινούσε ένα έμβολο, το οποίο βρισκόταν μέσα σ’ ένα κύλινδρο και με την κίνησή του διοχέτευε αέρα, μέσω μιας βαλβίδας (του κυμβάλου) σε ένα συνδετήριο σωλήνα. Ο αέρας από το σωλήνα αυτό έφθανε στο θόλο του ημισφαιρικού πυθμένα, στον πνιγέα, που βρισκόταν μέσα στο βωμό. Ο βωμός ήταν κατασκευασμένος από ορείχαλκο και ήταν γεμάτος νερό. Το νερό πληρούσε τον γύρω από τον πνιγέα χώρο και εκτόπιζε τον αέρα στο χώρο κάτω από τους αυλούς, εξασφαλίζοντας έτσι στην περιοχή των κλειστών στομίων των αυλών αέρα σταθερής και μεγάλης πίεσης. Οι σωλήνες πάλι ήταν διαφορετικού μήκους και διαμέτρου, ώστε να αποδίδουν ο καθένας άλλο φθόγγο. Μικρά πλήκτρα ήταν έτσι ρυθμισμένα, ώστε όταν ο εκτελεστής τα πίεζε με τα δάχτυλά του, αυτά άνοιγαν τα στόμια των αυλών και τότε οι αυλοί, με τον αέρα που διοχετεύονταν, ηχούσαν. Όταν ο εκτελεστής σταματούσε να πιέζει τα πλήκτρα, αυτά επέστρεφαν στην αρχική τους θέση.

idravlis-003

 

ΛΕΙΨΑΝΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ
Δελφικοί ύμνοι
Οι δύο Δελφικοί ύμνοι βρέθηκαν το 1893 χαραγμένοι σε δύο σπασμένες πλάκες, που κάποτε ήταν τοποθετημένες η μια πάνω στην άλλη, στην εσωτερική πλευρά του νότιου τοίχου του Θησαυρού των Αθηναίων στους Δελφούς.
Αυτή που ήταν τοποθετημένη πιο ψηλά, ήταν χαραγμένη σε φωνητική σημειογραφία, ενώ η άλλη, αν και είχε ποιητικό κείμενο, ήταν χαραγμένη σε οργανική. Πρόκειται για δύο παιάνες στον Απόλλωνα, που γράφτηκαν ο ένας το 138 π.Χ. και ο άλλος το 128 π.Χ. για τις αντίστοιχες τελετές της Πυθαΐδας. Παίχθηκαν κατά την τελετή της θυσίας μπροστά στο βωμό και ύστερα χαράχθηκαν.
Για τον 1ο παιάνα (φωνητική σημειογραφία, 138 π.Χ.) δεν έχουμε πολλές πληροφορίες, διότι η επιγραφή είναι κατεστραμμένη. Γνωρίζουμε μόνο πως ο συνθέτης του είναι Αθηναίος και ότι συμμετείχε χορωδία από 39 παιδιά και δύο κορυφαίους.
Στο 2ο παιάνα (οργανική σημειογραφία, 128 π.Χ.) αναφέρεται στην επιγραφή κάποιος Λιμένιος, γιος του Θοίνου από την Αθήνα, μέλος του σωματείου «οι περί τον Διόνυσον τεχνίται». Αναφέρονται οι εκτελεστές και η μεγάλη χορωδία των τεχνιτών. Συγκεκριμένα, ο παιάνας παίχθηκε με τη σύμπραξη παιδικής χορωδίας από 51 παιδιά με 3 κορυφαίους και τη μεγάλη χορωδία των τεχνιτών (39 χορωδοί με κορυφαίο και οργανική συνοδεία από κιθάρες και αυλούς).
Το 1894, το διεθνές αθλητικό συνέδριο που οργανώθηκε στο Παρίσι από τον Pierre de Coubertin για να αποφασίσει την καθιέρωση των διεθνών ολυμπιακών αγώνων, άρχισε με τη μουσική εκτέλεση των ύμνων του Απόλλωνα.
Α΄ ΔΕΛΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ, 138 π.Χ.

delfikos-imnos
Μετάφραση Κ. Παλαμά, 1894
Δελφικός ύμνος στον ΑπόλλωναΕσένα τον κιθαριστή τον κοσμοξακουσμένο θα ψάλω, του τρανού Διός Εσένα το βλαστάρι,
τα λόγια Σου τ’ αθάνατα θα τραγουδήσω, εκείνα που φανερώνεις, ω Θεέ, για τους ανθρώπους όλους,
κοντά στο χιονοστέφανο το βράχο! Θα κηρύξω το μαντικό τον τρίποδα πως ώρμησες και πήρες,
τον τρίποδα, που ο δράκοντας ο επίβουλος κρατούσε σφυρίζοντας, αλύπητος και πως με το δοξάρι
του τρύπησες το παρδαλό, το στρηφογυρισμένο κορμί! Και πως εκράτησες παράλυτο μπροστά Σου,
μ΄ όλη του την παλληκαριά, τον άπιστο Γαλάτη !
Του βροντερού Διός Εσείς πανώριες θυγατέρες, που ορίζετε πυκνόδεντρο τον Ελικώνα, ελάτε,
και με τραγούδια, με χορούς, υμνείτε, διαλαλείτε τ’ αδέρφι Σας το θεικό, το χρυσομάλλη Φοίβο.
Απάνου εκεί στου Παρνασσού τους δίκορφους στους θρόνους στα κρυσταλλένια τα νερά της Κασταλίας προβάλλει ανάμεσα στα Δελφικά τα πανηγύρια, αφέντης του φημισμένου αυτού βουνού, του μαντικού του βράχου. Και χαίρε, ω πολυδόξαστη, μεγάλη χώρα, Αθήνα, της πολεμόχαρης θεάς λάτρισσα, ριζωμένη σε γην απάνου ασάλευτη γι’ αυτή σου τη λατρεία! Καίει των ταύρων τα μηριά στους ιερούς βωμούς Του ο Ηφαιστε, και αραβικό θυμίαμα σκορπίζει ψηλά ψηλά ως τον Ολυμπο μαζί με τη φωτιά Του. Χίλια λαλήματα κι ο αυλός ο λυγερός κυλάει, ύμνους κ’ η γλυκερόφωνη χρυσή κιθάρα απλώνει των Αθηναίων ο λαός, Θεέ, Σε προσκυνάει!

delfikos-imnos-002


Επιτάφιος του Σεικίλου (2ος αι. π.Χ. – 1ος αι. μ.Χ.)
Επιτάφιος του ΣεικίλουΑποτελεί το μόνο πλήρως σωζόμενο μουσικό κείμενο της αρχαιότητας. Βρέθηκε στα 1883 στο Αϊδίνιο κοντά στις Τράλλεις της Μ. Ασίας. Υπήρξε τυχαίο εύρημα κατά τη διάρκεια εργασιών για την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής στην περιοχή. Η στήλη παραδόθηκε στο διευθυντή της εταιρείας που κατασκεύαζε τη σιδηροδρομική γραμμή, τον Άγγλο Edward Purser, ο οποίος την παρέλαβε σπίτι του. Εκεί, η σύζυγός του τη χρησιμοποίησε σαν ανθοστήλη ή σαν βάση προτομών. Φαίνεται ότι τότε αποκόπηκε η βάση της στήλης και καταστράφηκε η τελευταία γραμμή της επιγραφής. Στο σπίτι των Purser την είδε ο Sir William Ramsay, ο οποίος έκανε και την 1η δημοσίευση. Αργότερα, αναγνωρίστηκαν τα μουσικά σύμβολα της επιγραφής και καταγράφηκαν και όταν η κόρη των Purser παντρεύτηκε τον Άγγλο εφοπλιστή Young, η στήλη διακόσμησε τον κήπο της έπαυλης των Young στον Μπουτζά της Σμύρνης. Κατά τη Μικρασιατική καταστροφή, οι Young μετέφεραν τη στήλη στο Ολλανδικό Προξενείο της Σμύρνης για να την προφυλάξουν. Αργότερα, η κόρη του ζεύγους Young παντρεύτηκε έναν Ολλανδό διπλωμάτη και ο κιονίσκος ακολούθησε τις μεταθέσεις του νέου πια ιδιοκτήτη στην Κωνσταντινούπολη, στη Στοκχόλμη και κατόπιν στη Χάγη. Στα 1966, η στήλη προσφέρθηκε για 2η φορά προς πώληση στο Εθνικό Μουσείο Δανίας, στην Κοπεγχάγη, όπου και εκτίθεται έως σήμερα.
Ο Επιτάφιος του Σεικίλου είναι ένα από τα λίγα διατηρημένα μουσικά κείμενα της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Πρόκειται για τετράστιχο μελοποιημένο σκόλιον, χαραγμένο (με φωνητικά σύμβολα) σε μια επιτύμβια στήλη.
Το ποιητικό κείμενο της επιγραφής αποτελείται από δύο μέρη : το πρώτο, χωρίς μουσική, είναι η αφιέρωση (επίγραμμα). Το δεύτερο, με μουσική, είναι το κυρίως επιτάφιο και έχει ένα μικρό τετράστιχο σκόλιον, εγκώμιο στην καλοπέραση. Συνοδεύεται από σύμβολα φωνητικής σημειογραφίας και ρυθμικά.
Σείκιλος, μελοποιός, Τραλλιανὸς ἦν τὸ γένος.
ἤκμασε περὶ τὸ ἔτος 50 πρὸ Χριστοῦ.
ἐπίγραμμα· εἰκὼν ἡ λίθος εἰμί· τίθησί με Σείκιλος ἔνθα μνήμης ἀθανάτου σῆμα πολυχρόνιον.
σκόλιον· ὅσον ζῆις φαίνου· Όσο ζεις να χαίρεσαι μηδὲν ὅλως σὺ λυποῦ· να μη λυπάσαι καθόλου· πρὸς ὀλίγον ἐστὶ τὸ ζῆιν, Η ζωή είναι σύντομη, τὸ τέλος ὁ χρόνος ἀπαιτεῖ. ο χρόνος οδηγεί στο τέλος
Τελειώνει με τις λέξεις :
Σείκιλος-Ευτέρ[ζῆ], που δηλώνουν πως συνετέθηκαν από κάποιον Σείκιλο για τη σύζυγό του, που είχε πρόσφατα ταφεί εκεί.

sikelos 001


Ο Πάπυρος της ΟξυρύγχουΑπόσπασμα χριστιανικού ύμνου (Πάπυρος Οξυρύγχου)


Χρονολογείται τον 3ο αι. μ.Χ. Πρόκειται για ύμνο στην Αγία Τριάδα, σε ελληνική γλώσσα. Χαρακτηρίστηκε ως δείγμα πρώιμου βυζαντινού ύμνου, διότι η μελωδία του είναι ιδιαίτερα ποικιλμένη, κάτι που συναντάμε σε γρηγοριανές και βυζαντινές μελωδίες.

papiros-001

papiros-002

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΒΙΒΛΙΑ
1. Ασπιώτης Σταμ. Νικόλαος, Αρχαίοι Έλληνες Μουσικοί και σωζόμενα μουσικά αποσπάσματα, Δαυλός, 1997.
2. Βεργίνα – Περιδιαβάζοντας τον αρχαιολογικό χώρο, Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων, ΥΠΠΟ, Αθήνα, 2001.
3. Βουτυρά – Γουλάκη Αλεξάνδρα, Μουσική Εικονογραφία στην Αρχαιότητα, Συνοπτικές σημειώσεις από τη ΣΚΤ – ΤΜΣ, Α.Π.Θ., 1995.
4. Γεωργίου Μιχάλης, Αναζητώντας τον συμπαντικό ήχο, Εκδ. Εν Τύποις, Λευκωσία, 2005.
5. Πέτσας Μ. Φώτης, Δελφοί – Τα Μημεία και το Μουσείο, Κρήνη, Αθήνα, 2004.
6. Θέμελης Δημήτριος, Μορφολογία και Ανάλυση-Τα λείψανα της αρχαίας ελληνικής μουσικής και η σημειογραφία τους, Πανεπιστημιακές σημειώσεις ΣΚΤ-ΤΜΣ, Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκης, 1995.
7. Καρακάσης Σταύρος, Ελληνικά Μουσικά όργανα – Αρχαία, Βυζαντινά, Σύγχρονα, Δίφρος, Αθήνα, 1970.
8. Μαρινάτος Σπύρος, Θησαυροί της Θήρας, Αναδημοσίευση, έκδ. Εμπορικής Τραπέζης της Ελλάδος, Αθήναι, 1972.
9. Μελίκης Γιώργης, Η μουσική στη Μακεδονία, Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Θεσσαλονίκης-Οργανισμός Εργατικής Εστίας.
10. Μήτσιου Αλέξανδρος., Πυθαγόρας και Μουσική, Γεωργιάδης, Αθήνα, 2002.
11. Μιχαηλίδης Σόλων, Εγκυκλοπαίδεια της Αρχαίας Ελληνικής Μουσικής, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 1981.
12. Ντούμας Χρίστος, Οι Τοιχογραφίες της Θήρας, Ίδρυμα Θήρας – Π. Νομικός, Αθήνα, 1992.
13. Παντερμαλής Δημήτριος, ΔΙΟΝ-Αρχαιολογικός χώρος και Μουσείο, Εκδ. Αδάμ, Αθήνα, 1997.
14. Παπαοικονόμου-Κηπουργού Αικατερίνη, Η μουσική στην αρχαία Ελλάδα, Γεωργιάδης, Αθήνα, 1997.
15. Παπαοικονόμου-Κηπουργού Αικατερίνη, Η μουσική στην αρχαία Ελλάδα, Λ. Γεωργιάδης, Αθήνα, 2007.
16. Τσαγκάρης Γιώργος, Λεξικό της αρχαίας ελληνικής Μουσικής και Ορχηστικής, Κάκτος, 1999.
17. Τσιμπίδου-Αυλωνίτου Μαρία, Μακεδονικοί τάφοι στον Φοίνικα και στον Άγιο Αθανάσιο Θεσσαλονίκης, Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων, ΥΠΠΟ, 2005.
18. Χαιρόπουλος Παύλος, Η λύρα – Η εξέλιξή της από την αρχαία εποχή ως σήμερα σ’ όλο τον κόσμο, Αφοι Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 1994.
19. Χατζηβασιλείου Βασίλης, Μυθιστορία της αρχαίας ελληνικής μουσικής και των μουσικών οργάνων, Κέδρος, 2001.
20. Χουρμουζιάδης Γ.Χ., Το Δισπηλιό Καστοριάς-ένας λιμναίος προϊστορικός οικισμός, Κώδικας, Θεσσαλονίκη, 1996.
21. Anderson Warren D., Music and Musicians in Ancient Greece, Cornell University Press, 1994.
22. Maas Martha & McIntosh Snyder Jane, Stringed Instruments of Ancient Greece, Yale University Press, 1989.
23. Paquette Daniel, L’instrument de musique dans la céramique de la Grèce antique-Etudes d’Organologie, Οuvrage publié avec le concours du Centre National de la Recherche Scientifique, 1984.
24. West M.L., Ancient Greek Music – Αρχαία Ελληνική Μουσική (μτφ. Στάθης Κομνηνός), Αθήνα, Εκδ. Παπαδήμα, 2004.
25. Younger John, Music in the Aegean Bronze Age, Paul Astroms Forlag, Jonsered, 1998

 

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ – ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΦΑΚΕΛΟΙ – ΜΟΥΣΕΙΟΣΚΕΥΕΣ – ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΕΣ – ΠΟΛΥΜΕΣΙΚΟΙ ΔΙΣΚΟΙ
1. Αρχαία Ελληνικά Μουσικά Όργανα, Εκπαιδευτικός Φάκελος ΥΠΠΟ, Α΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, Επιτροπή Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως – Εκπαιδευτικά Προγράμματα, Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως, Αθήνα.
2. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ, τχ. 14 ΜΟΥΣΙΚΗ, Δεκέμβριος – Φεβρουάριος 1985.
3. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμοι Α΄, Β΄, Γ1, Γ2, Δ΄, Ε΄, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 2000.
4. Κυκλαδικός Πολιτισμός, Μουσειοσκευή Τμήματος Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, Ίδρυμα Ν. Π. Γουλανδρή-Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
5. ΜΟΥΣΩΝ ΔΩΡΑ-Μουσικοί και χορευτικοί απόηχοι από την αρχαία Ελλάδα, Εκπαιδευτικός Φάκελος του ΥΠΠΟ, Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων, Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών αρχαιοτήτων-Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων, Αθήνα, 2003.
6. Παντερμαλής Δημήτριος, Η ύδραυλις του Δίου, «Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη», τχ. 6, 1992.
7. Πίνη Μαίρη, Το πιο αρχαίο μουσικό όργανο στον κόσμο, άρθρο στην Ελευθεροτυπία, Σάββατο 8 Ιανουαρίου 1994, art+θεάματα 15/35.
8. Ύδραυλις, CD-ROM παραγωγής του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών.

 

 

Share

Κλασική Εποχή

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ
480 – 323 π.Χ.
Στα μέσα του 5ου αι. π.Χ. συντελείται μια επανάσταση στη μουσική. Αρχίζει να εγκαταλείπεται η αυστηρότητα των αρχαίων νόμων και εισάγονται δεξιοτεχνικά στοιχεία. Είναι η εποχή της μεγάλης πτώσης στη μουσική στην Ελλάδα, η οποία και θα συνεχιστεί ως το τέλος της Ελληνιστικής περιόδου, ενώ οι εικαστικές τέχνες βρίσκονταν σε μεγάλη ακμή.
Αίτια αυτής της παρακμής (όπως μαρτυρεί ο Πλάτων και άλλοι συγγραφείς) ήταν :
1. Η κοινωνική και ηθική οπισθοδρόμηση, η οποία γίνεται αισθητή στις αρχές του 4ου αι π.Χ. Τώρα, η μουσική μετατρέπεται σε δραστηριότητα λίγων διάσημων δεξιοτεχνών, ενώ ταυτόχρονα, οι ποιητές, θέλοντας να κολακέψουν το γούστο του κοινού τους, έβαζαν στα διαλείμματα των δραμάτων τους, χορούς και τραγούδια, άσχετα με το έργο, αδιαφορώντας για το ηθικό και δραματικό περιεχόμενο. Παραδείγματα του νέου ύφους στη μουσική : υπερβολικές τονές *16 στα μακρά, επαναλήψεις συλλαβών, προβολή της χασμωδίας, υπερβολική χρήση κομπισμών *17 και μελισμών *18. Αυτά τα χαρακτηριστικά ο Αριστοφάνης τα αποκαλούσε γλωσσοκτόνα.
2. Οι μουσικοί νεωτερισμοί. Κάθε νεωτερισμός και καινοτομία προκαλεί την ανατροπή της παλαιάς τάξης και βρίσκει βέβαια τη σφοδρή αντίδραση των συντηρητικών της εποχής. Οι παλαιοί νόμοι ήταν συνάμα και θεϊκοί (λόγω της θεϊκής προέλευσης της μουσικής) και αντανακλούσαν την αρμονία του σύμπαντος. Έτσι, κάθε μουσική καινοτομία αποτελούσε έμμεση προσβολή του θείου και της ηθικής τάξης.
Κορυφαίος εκπρόσωπος του νέου ύφους αναδεικνύεται ο Ευριπίδης. Κύριος επικριτής του ύφους αυτού υπήρξε ο Αριστοφάνης, που δεν δίσταζε να κάνει ειρωνικούς υπαινιγμούς από σκηνής στηλιτεύοντας το νέο ύφος της μουσικής σε πολλά έργα του : Στην Ειρήνη, χαρακτηρίζει τη μουσική του Σοφοκλή «μέλη» σε αντίθεση προς τα «επύλλια» (τραγουδάκια) του Ευριπίδη. Στους Βατράχους, κάνει τη σύγκριση μεταξύ του παλαιού και του νέου ύφους, αντιπαραβάλλοντας τον Αισχύλο με τον Ευριπίδη. Στην υπόθεση του έργου, παρουσιάζεται ο θεός Διόνυσος να πηγαίνει στον Άδη για να ζητήσει να επανέλθει στη ζωή ο Ευριπίδης. Ακόμη δηλ. και ο θεός του θεάτρου έχει διαφθαρεί κατά τον Αριστοφάνη, από το νέο ύφος. Στο τέλος όμως, ο δραματικός αγώνας που γίνεται στον Κάτω Κόσμο μεταξύ του Αισχύλου και του Ευριπίδη, νικητής αναδεικνύεται ο Αισχύλος, δηλαδή νικά το παλαιό ύφος και ήθος.

-----------------------------------------------------------------------------------------------
*16 Τονή = η παραμονή της φωνής σε ένα φθόγγο για μακρύτερο χρόνο.
*17 Κομπισμός = επανάληψη ίδιου φθόγγου ή ποικίλματος στην οργανική μουσική.
*18 Μελισμός = επανάληψη ίδιου φθόγγου ή ποικίλματος στη φωνητική μουσική.

 

Παραδείγματα της νέας εποχής :
1. Η κιθάρα περνά πια στα χέρια των επαγγελματιών. Οι αγγειογράφοι την τοποθετούν συχνά στα χέρια του προστάτη θεού, του Απόλλωνα, ενώ άλλοι θεοί (Ερμής, Διόνυσος) παίζουν απλούστερα όργανα. Ο Αριστοτέλης την αποκαλεί «όργανον τεχνικόν», άρα απρόσφορο για γενικού χαρακτήρα εκπαιδευτική χρήση. Από την άλλη, ο κιθαριστής έκανε ό,τι μπορούσε για να τονίσει πως είναι ένας ξεχωριστός άνθρωπος, φορώντας ένα ιδιαίτερο κομψό ένδυμα : έναν ποδήρη *19, πλούσια διακοσμημένο ή με άφθονες πτυχώσεις χιτώνα, έναν διαποίκιλτο *20 μανδύα και χρυσό στεφάνι στα μαλλιά του. Η κιθάρα του μπορούσε να έχει επιχρυσωμένους βραχίονες ή να είναι διακοσμημένη με σκαλιστό ελεφαντόδοντο και αργότερα, να στολίζεται με πετράδια και πολύτιμους λίθους. Κάποιες φορές, κρεμούσε πάνω της ένα κομμάτι κεντημένου υφάσματος, πρακτική που εμπνεόταν από την ανατολίτικη μεγαλοπρέπεια.
2. Τα Κάρνεια, η δεύτερη σε σπουδαιότητα εορτή στη Σπάρτη, από πλευράς μουσικής παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον. Διεξάγονταν ονομαστοί μουσικοί αγώνες. Γνωρίζουμε πως ο Τέρπανδρος αναδείχθηκε πρώτος νικητής στο αγώνισμα των κιθαρωδών γύρω στο 676 π.Χ. Από τον Πλούταρχο έχουμε την πληροφορία πως οι έφοροι ήταν πολύ αυστηροί στους αγώνες αυτούς και δεν συγχωρούσαν καινοτομίες, όπως συνέβη στην περίπτωση του μεγάλου Μιλήσιου μουσικού Τιμόθεου (450 – 360 π.Χ.), στον οποίο αποδίδεται η προσθήκη της 11ης ίσως και της 12ης χορδής στην κιθάρα. Όταν δε διηγωνίζετο στα Κάρνεια ο Τιμόθεος, ένας από τους εφόρους, αφού πήρε στο χέρι του μαχαίρι, τον ρώτησε από ποιο από τα δύο μέρη του οργάνου να κόψει τις χορδές τις επιπλέον των επτά *21.
3. Η εμπορευματοποίηση των θρησκευτικών εορτών και των αγώνων που τις συνόδευαν ήταν εμφανής, οι διάφορες πόλεις-κράτη εκμεταλλεύτηκαν την αίγλη των εορτών για να κολακεύσουν τους εκάστοτε ισχυρούς. Το 307 π.Χ., οι Αθηναίοι έφθασαν στο σημείο να μετονομάσουν την εορτή των Μεγάλων Διονυσίων σε Δημήτρια, προς τιμήν του Δημητρίου του Πολιορκητού, ο οποίος ήθελε να ταυτίζεται με το Διόνυσο.
Στη Μακεδονία του 4ου αι. π.Χ., η μουσική διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο στη ζωή των Μακεδόνων. Αυτό καταμαρτυρείται από το πλήθος των αρχαιολογικών ευρημάτων (σκεύη συμποσίων, ευρήματα με μουσικές παραστάσεις κ.ά.).

-------------------------------------------------------------
*19 Ποδήρης = μακρύς, φτάνει μέχρι τα πόδια.
*20 Διαποίκιλτος = στολισμένος με διάφορα πράγματα ή χρώματα.
*21 Πλούταρχος, Αποφθέγματα, Λακωνικά, 238C, 17.

 

ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ
Άρπα
Από τα μέσα του 5ου αι. π.Χ. και ύστερα διαδίδεται η άρπα, ιδιαίτερα στην Κάτω Ιταλία, είτε ως γωνιώδης άρπα, είτε με μια μπροστινή υποστηρικτική ράβδο ως τρίγωνον, είτε ως τρίγωνο με ηχείο σε σχήμα αδραχτιού. Παιζόταν κυρίως από γυναίκες.

Τερψιχόρη με άρπαΤερψιχόρη με άρπα Νύφη με άρπα δέχεται δώρα φίλων, 430 π.Χ.Νύφη με άρπα δέχεται δώρα φίλων, 430 π.Χ.

trigono
Ξυλόφωνον ή Σείστρον της Απουλίας
ksilofono 001Από τα μέσα του 4ου αι. π.Χ. εμφανίζεται σε αγγειογραφίες της Απουλίας *22 ένα όργανο, με άγνωστο όνομα, σε σχήμα μιας μικρής σκάλας. Το σχήμα του οδήγησε σε εικασίες ότι μπορούσε να ήταν ξυλόφωνον. Όμως, αν επρόκειτο για ξυλόφωνο, θα έπρεπε να είχαμε ράβδους διαφορετικού μήκους, οι οποίοι θα κρούονταν με κάποιο σφυράκι και όχι να αγγίζονταν με γυμνά δάχτυλα. Άλλοι μελετητές χρησιμοποιούν την ονομασία σείστρον της Απουλίας. Μπορεί λοιπόν να παρήγαγε ήχο κροταλίζοντας ή κουδουνίζοντας μόνο. Πιθανώς τα σκαλιά της κλίμακας περιστρέφονταν ελεύθερα και χαλαρά γύρω από εσωτερικές ράβδους. Το μόνο σίγουρο είναι, πως το αντικείμενο αυτό το βλέπουμε σε αρκετές εκατοντάδες αγγείων από την Απουλία, συνδέεται κυρίως με γυναίκες, την Αφροδίτη και τον Έρωτα και πρόκειται για μουσικό όργανο.

----------------
*22 Απουλία. Σήμερα, διοικητικό διαμέρισμα στο νοτιότατο άκρο της Ιταλίας με πρωτεύουσα το Μπάρι. Στους ιστορικούς χρόνους, αποτέλεσε περιοχή όπου άνθισαν ελληνικές αποικίες ˙ ο Τάρας (Τάραντας) ήταν μια από τις σπουδαιότερες δωρικές αποικίες. Από τα τέλη του 5ου έως τις αρχές του 3ου αι. π.Χ., τα αποκαλούμενα ιταλιωτικά αγγεία της, στενά συνδεδεμένα με την τεχνική των αττικών ερυθρόμορφων αγγείων, αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια για τη ζωγραφική της εποχής.

Τελειώνουμε με την παρατήρηση πως το όργανο αυτό ανταποκρίνεται άριστα σε ένα άλλο όργανο που περιγράφει ο Πολυδεύκης, με το όνομα ψιθύρα, που σημαίνει θρόισμα.


Η ψιθύρα συνιστά αφρικανική εφεύρεση, ειδικά των Τρωγλοδυτών *23, και το σχήμα της είναι τετράγωνο. (Ορισμένοι πιστεύουν πως είναι ίδια με τον αποκαλούμενο άσκαρο). Αποτελούνταν από έναν τετράγωνου σχήματος σκελετό μήκους 45 έως 56 εκατοστών, με διαπερασμένα σ’ αυτόν καρούλια· τα τελευταία, όταν περιστρέφονταν, παρήγαγαν ήχο όμοιο με εκείνον του κροτάλου *24.

-------------------------------------------

*23 Τρωγλοδύτες, αποκαλούνταν από τους αρχαίους Έλληνες εκείνοι οι λαοί που η κοινωνική τους ανάπτυξη ήταν πολύ χαμηλή και ζούσαν μέσα σε σπηλιές που συχνά τις έσκαβαν οι ίδιοι. Τέτοιοι λαοί, στα αρχαία χρόνια υπήρχαν στην Αιθιοπία, Λιβύη, Σκυθία, Καύκασο, Αίγυπτο. Ζούσαν σε πρωτόγονες συνθήκες, τρώγοντας ζώα και ερπετά, εφάρμοζαν την πολυγαμία, γυρνούσαν γυμνοί, σκότωναν τους άρρωστους και ανάπηρους και οι γέροι τους έβαζαν μόνοι τέρμα στη ζωή τους, όταν έφταναν τα 60 περίπου χρόνια, πιστεύοντας ότι γίνονται εμπόδιο στις διαρκείς μετακινήσεις της φυλής. Σήμερα, υπάρχουν ακόμη μερικές φυλές τρωγλοδυτών στη Β. Αφρική.
*24 WEST M.L., Στάθης Κομνηνός μτφ, Αρχαία Ελληνική Μουσική, Αθήνα, Παπαδήμα, 2η έκδοση, 2004, σ. 179.


Ύστερα από τη μακεδονική κατάκτηση (359 – 354 π.Χ.), η μουσική δραστηριότητα μεταφέρεται σε άλλα κέντρα, όπως την Αντιόχεια και την Αλεξάνδρεια.

map

Share

Αρχαϊκή Εποχή

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ
7ος – αρχές 5ου αι. π.Χ.
Ούκουν ένεστι πράξις ανθρώποις ήτις άνευ μουσικής τελείται
Αριστείδης Κοϊντιλιανός, Περί Μουσικής 65
Λυρική ποίηση
Περίοδος ακμής της μουσικής. Πλήθος από αναπαραστάσεις σε αγγεία, στην αρχή μελανόμορφα και από το 525 π.Χ., ερυθρόμορφα. Την ίδια εποχή, αναπτύσσεται ένα νέο είδος ποίησης και μουσικής, η λυρική ποίηση. Ονομάστηκε έτσι στα αλεξανδρινά χρόνια, γιατί οι ποιητές – συνθέτες τραγουδούσαν τα ποιήματά τους με τη συνοδεία λύρας, είτε μόνης, είτε σε συνδυασμό με τον αυλό.
Σε αντίθεση με τα έπη, τα λυρικά ποιήματα είναι μικρά σε έκταση και μέσα από το τραγούδι τους, ο άνθρωπος εκφράζει τα προσωπικά του αισθήματα και σκέψεις (σχετικά με τη λατρεία των θεών, το γάμο, την εργασία, την αγάπη κ.ά.).
Η λυρική ποίηση διακρίνεται σε δυο μεγάλες κατηγορίες :
1. Τη μονωδία, δηλ. το τραγούδι ενός προσώπου και
2. τη χορική ποίηση˙ ποιήματα που τραγουδιούνται από ομάδες νέων, συνδεδεμένα με χορευτικές κινήσεις, ενώ τα όργανα που συνόδευαν ήταν η λύρα και ο αυλός.
Τον 6ο αι. π.Χ., προστίθενται στις δελφικές γιορτές οι αυλητικοί αγώνες, δηλαδή διαγωνισμοί μουσικής μόνο με αυλό, χωρίς τραγούδι. Σύντομα, προστέθηκαν και οι κιθαριστικοί αγώνες, διαγωνισμοί μόνο με λύρα ή κιθάρα.
Η λυρική ποίηση άνθισε ιδιαίτερα στη Λέσβο, με κύριους εκπροσώπους τον Τέρπανδρο, τον Αλκαίο και φυσικά τη Σαπφώ.
Την ίδια εποχή στη Σπάρτη, ανθεί η χορική ποίηση και μουσική, ποιήματα δηλαδή που τραγουδιούνται από ομάδες νέων, αγοριών και κοριτσιών.
Ο πρώτος χορικός ποιητής που γνωρίζουμε είναι ο Αλκμάν. Άλλος σημαντικός χορικός ποιητής ήταν ο Σακάδας, ο οποίος ήταν διάσημος αυλητής και συνθέτης. Κέρδισε πολλά βραβεία σε αυλητικούς αγώνες. Με τους « νόμους » *8 του έδωσε συγκεκριμένη μορφή και δομή στα μουσικά έργα.
Αυτά τα χρόνια της ακμής της λυρικής ποίησης, η ελληνική μουσική βρίσκεται στη μεγαλύτερή της ακμή που διατηρήθηκε από τον 7ο έως τον 5ο αι. π.Χ.

---------------------------------------------------------
8* Νόμος : ένας τύπος μουσικής σύνθεσης ή εκτέλεσης που λειτουργούσε ως πρότυπο προς το οποίο όφειλε να προσαρμοστεί η μουσική εκτέλεση.

 

Διθύραμβος – Δράμα
Χορός ιππέων (ίσως από την ομώνυμο κωμωδία του Αριστοφάνη)Χορός ιππέων (ίσως από την ομώνυμο κωμωδία του Αριστοφάνη) Ένα ιδιαίτερο είδος χορικού άσματος με τεράστια σημασία για την εξέλιξη, τόσο της μουσικής, όσο και του αρχαίου δράματος, είναι ο διθύραμβος, αυτοσχέδιο τραγούδι με τη συνοδεία αυλού προς τιμήν του θεού Διόνυσου. Ήταν επίσης ένα από τα επίθετα του θεού Διονύσου και υποδηλούσε τη γέννηση του θεού, που έγινε σε δύο στάδια. Όταν οι κεραυνοί του Διός κατέκαυσαν τη μητέρα του Διονύσου Σεμέλη, ο Ζευς έλαβε τον κυοφορούμενο Διόνυσο από τη μήτρα της νεκρής Σεμέλης και τον τοποθέτησε μέσα στο μηρό του, όπου το έμβρυο συμπλήρωσε τον απαιτούμενο χρόνο κυήσεως. Έτσι, ο Διόνυσος γεννήθηκε και από τη μητέρα του και από το μηρό του πατέρα του, γεννήθηκε δηλ. από δύο θύρες. Το δράμα, κορυφαία καλλιτεχνική έκφραση του αρχαίου ελληνικού πνεύματος, συνδύαζε λόγο, κίνηση και μουσική. Διακρίνεται σε Ηθοποιοί που ετοιμάζονται να υποδυθούν μέλη γυναικείου χορού τραγωδίας, 430 π.Χ.Ηθοποιοί που ετοιμάζονται να υποδυθούν μέλη γυναικείου χορού τραγωδίας, 430 π.Χ. τρία είδη : την τραγωδία, το σατυρικό δράμα και την κωμωδία.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο Αρίων, γύρω στο 600 π.Χ., ήταν ο πρώτος που συνέβαλε στο να αποκτήσει ο διθύραμβος τεχνική μορφή. Στα μέσα του ίδιου αιώνα, ο Θέσπις, ο δημιουργός του δράματος, εισήγαγε τον υποκριτή που διαλέγεται με το χορό του διθυράμβου. Τον Θέσπι ακολούθησαν πολλοί άλλοι ποιητές-μουσικοί, που έδωσαν στο δράμα την αλματώδη εξέλιξή του (κορυφαίοι εκφραστές του, οι τρεις τραγικοί : Αισχύλος, Σοφοκλής και Ευριπίδης, όπως επίσης και ο κύριος εκπρόσωπος της αττικής κωμωδίας, ο Αριστοφάνης).
Το δράμα (τραγωδία *9 και κωμωδία *10) δεν είναι μια απλή απεικόνιση της καθημερινής ζωής, γεγονότων, μύθων ή θρύλων. Στοχεύει στην κάθαρση των θεατών με τη συναισθηματική τους συμμετοχή στα παθήματα των ηρώων, διευρύνοντας τις εμπειρίες τους με βιώματα, που ίσως δεν θα γνωρίσουν ποτέ στο περιβάλλον που ζουν.

 

----------------------------------------------------------------

*9 Αριστοτέλης, περί Ποιητικής : Έστιν ουν τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας, μέγεθος εχούσης, ηδυσμένω λόγω, χωρίς εκάστω των ειδών εν τοιςμορίοις, δρώντων και ου δι’απαγγελίας, δι’ελέου και φόβου περαίνουσα την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.
*10 Αριστοτέλης, περί Ποιητικής : έστιν ουν κωμωδία μίμησις πράξεως φαύλων και γελοίων εις διόρθωσιν ήθους προτρεπτικών.

 

Μουσική και παιδεία
Στα χρόνια της ακμής της λυρικής ποίησης, η ελληνική μουσική είχε φτάσει σε πλήρη ακμή. Επικρατεί λοιπόν η αντίληψη για το σπουδαιότατο ρόλο της μουσικής στη μόρφωση και την καλλιέργεια των νέων. Δεν είναι τυχαίο, πως ο καλλιεργημένος άνθρωπος αποκαλείται την εποχή αυτή μουσικός ανήρ.
Η μουσική παιδεία περιλάμβανε :
1. Την εκμάθηση μουσικού οργάνου (αυλού, λύρας κ.ά.), που γίνονταν με τρόπο εμπειρικό κοντά σε κάποιο δάσκαλο, χωρίς να χρησιμοποιείται καθόλου η γραφή. Η μάθηση γινόταν με το αυτί και με τη μνήμη. Άλλωστε, οι Μούσες ήταν οι κόρες της Μνημοσύνης.
2. Το τραγούδι.
3. Το χορό.

 

Αττική ερυθρόμορφη κύλικα τύπου Β, 485 - 480 π.Χ. Σκηνή σχολείου στην αρχαία Αθήνα. Διδασκαλία ποίησης και μουσικής. Ο δάσκαλος κρατά ένα ειλητό (είδος τετραδίου) μπροστά σε μαθητή του, πίσω από τον οποίο φαίνεται ο παιδαγωγός του, κρατώντας βακτηρία. Αριστερά, άλλος δάσκαλος διδάσκει σε μαθητή να παίζει λύρα. Αναρτημένες βρίσκονται δύο κύλικες, δυο λύρες, μια αυλοθήκη (συβήνη) και ένα κιβώτιο ίσως με κυλίνδρους.Αττική ερυθρόμορφη κύλικα τύπου Β, 485 - 480 π.Χ. Σκηνή σχολείου στην αρχαία Αθήνα. Διδασκαλία ποίησης και μουσικής. Ο δάσκαλος κρατά ένα ειλητό (είδος τετραδίου) μπροστά σε μαθητή του, πίσω από τον οποίο φαίνεται ο παιδαγωγός του, κρατώντας βακτηρία. Αριστερά, άλλος δάσκαλος διδάσκει σε μαθητή να παίζει λύρα. Αναρτημένες βρίσκονται δύο κύλικες, δυολύρες, μια αυλοθήκη (συβήνη) και ένα κιβώτιο ίσως με κυλίνδρους.

Ένας γραμματιστής κρατάει στα χέρια του "γραμματείον" και "στύλον" και διδάσκει γραφή ή διορθώνει με τη γραφίδα του όσα είχε γράψει ο μαθητής. Αριστερά, ένας αυλοδιδάσκαλος διδάσκει τραγούδι σε μαθητή, παίζοντας διπλό αυλό.Ένας γραμματιστής κρατάει στα χέρια του "γραμματείον" και "στύλον" και διδάσκει γραφή ή διορθώνει με τη γραφίδα του όσα είχε γράψει ο μαθητής. Αριστερά, ένας αυλοδιδάσκαλος διδάσκει τραγούδι σε μαθητή, παίζοντας διπλό αυλό.

 

ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΑΡΧΑΪΚΗΣ ΕΠΟΧΗΣ
ΧΟΡΔΟΦΩΝΑ
Λύρα (λύρα – χέλυς)
lyraΤο πιο σημαντικό και σίγουρα το πιο γνωστό όργανο της αρχαίας Ελλάδας. Συνδέονταν στενά με τη λατρεία του Απόλλωνα. Είχε ήχο ευγενικό, διαυγή, γαλήνιο και αρρενωπό. Χρησιμοποιήθηκε ως το κύριο όργανο για την εκπαίδευση των νέων.

Προέλευση. Σύμφωνα με το μύθο *11, ο Ερμής, αμέσως μετά τη γέννησή του σε ένα σπήλαιο της Κυλλήνης, έκλεψε κρυφά μια νύχτα τα βόδια που φύλαγε ο Απόλλωνας. Βλέποντας έξω από το σπήλαιο μια χελώνα, αφαίρεσε το όστρακό της και στερέωσε επάνω του χορδές από έντερο βοδιού. Έτσι, κατασκεύασε τη λύρα χέλυος (λύρα από χελώνα). Όταν ο Απόλλωνας ανακάλυψε την κλοπή και παραπονέθηκε στο Δία, ο Ερμής προσέφερε τη λύρα του στον Απόλλωνα, ο οποίος μαγεύτηκε από τον ήχο της.
Άλλος μύθος αναφέρει πως ο Ερμής, αφού κατασκεύασε τη λύρα του, δίδαξε στον Ορφέα πώς να παίζει. Αυτός με τη σειρά του δίδαξε το Θάμυρι και το Λίνο. Όταν ο Ορφέας φονεύτηκε στη Θράκη από τις Μαινάδες, η λύρα του έπεσε στη θάλασσα και παρασύρθηκε από τα κύματα ως τη Λέσβο. Εκεί τη βρήκαν μερικοί ψαράδες και την έδωσαν στον Τέρπανδρο.
Κατασκευή. Η λύρα αρχικά στηριζόταν πάνω στο όστρακο χελώνας, που χρησίμευε για ηχείο της. Στο υλικό αυτό οφείλεται το ποιητικό όνομα χέλυς που είχε παλιά η λύρα. Αργότερα, το ηχείο κατασκευαζόταν από ξύλο, πάλι όμως σε σχήμα όστρακου χελώνας. Πάνω από το κοίλο μέρος απλωνόταν τεντωμένη (για να πάλλεται) μια μεμβράνη από δέρμα βοδιού. Σε κάθε πλευρά του όστρακου, δύο βραχίονες από κέρατο αγριοκάτσικου ήταν στερεωμένοι παράλληλα στο ηχείο, οι πήχεις *12. Οι πήχεις ενωνόταν στο επάνω τους άκρο πάνω σε μια εγκάρσια κυλινδρική ράβδο, το ζυγόν. Οι χορδές, από έντερα ή τένοντες, στερεώνονταν με κόμπο πάνω σε μια μικρή πλάκα, το χορδοτόνιον, στο κάτω μέρος του ηχείου, περνούσαν πάνω από μια μικρή γέφυρα (καβαλάρης ή μαγάς) που απομόνωνε το παλλόμενο μέρος τους και προχωρούσαν ως το ζυγόν, όπου και δένονταν με δερμάτινα λουριά *13.
liraΣτην αγγειογραφία, η λύρα παριστάνεται συχνά με επτά χορδές. Από τον 5ο αι. π.Χ. εμφανίζονται λύρες με εννιά έως και 12 χορδές. Πιστεύεται πως οι χορδές παίζονταν με το δεξί χέρι με πλήκτρο, μολονότι γίνονταν και εκτέλεση με γυμνά δάχτυλα. Το αριστερό χέρι έπαιζε με γυμνά δάχτυλα, αν κρίνουμε από τη θέση των δαχτύλων του στην αγγειογραφία, πράγμα που επιβεβαιώνεται και από φιλολογικές πηγές *14.
Η χαμηλότερη χορδή (υπάτη) ήταν τοποθετημένη στο πιο μακρινό από τον εκτελεστή άκρο και η ψηλότερη (νήτη) στο πλησιέστερο.

Η λύρα κρατιόταν συνήθως λοξά, με ελαφρά κλίση προς τα έξω. Ο εκτελεστής καθόταν συνήθως με τη λύρα πάνω στα γόνατά του ή η λύρα κρεμόταν στο στήθος του εκτελεστή, με τη βοήθεια ενός δερμάτινου λουριού, που λεγόταν τελαμών.

 

Απόλλων σπένδων Παράσταση που βρέθηκε στο εσωτερικό μιας λευκής κύλικας στους Δελφούς. Ο Απόλλωνας κρατά τη λύρα χέλυος στο αριστερό του χέρι, ενώ με το δεξί σπένδει από τη φιάλη. 470 π.Χ.Απόλλων σπένδων Παράσταση που βρέθηκε στο εσωτερικό μιας λευκής κύλικας στους Δελφούς. Ο Απόλλωνας κρατά τη λύρα χέλυος στο αριστερό του χέρι, ενώ με το δεξί σπένδει από τη φιάλη. 470 π.Χ. Η λύρα κρατιόταν συνήθως λοξά, με ελαφρά κλίση προς τα έξω. Ο εκτελεστής καθόταν συνήθως με τη λύρα πάνω στα γόνατά του ή η λύρα κρεμόταν στο στήθος του εκτελεστή, με τη βοήθεια ενός δερμάτινου λουριού, που λεγόταν τελαμών.Η λύρα κρατιόταν συνήθως λοξά, με ελαφρά κλίση προς τα έξω. Ο εκτελεστής καθόταν συνήθως με τη λύρα πάνω στα γόνατά του ή η λύρα κρεμόταν στο στήθος του εκτελεστή, με τη βοήθεια ενός δερμάτινου λουριού, που λεγόταν τελαμών.

 

 

Βάρβιτος
VARVITOSΣάτυρος με βάρβιτο 5ος αι. π.Χ.Σάτυρος με βάρβιτο 5ος αι. π.Χ. Παραλλαγή της λύρας. Ήταν πιο στενή από τη λύρα και μακρύτερη˙ επομένως και οι χορδές της ήταν μακρύτερες, προκαλώντας βαθύτερους ήχους.

____________________________________________________________________________________

Κιθάρα
Κιθάρα του Απόλλωναkithara 002Όργανο πιο τελειοποιημένο και επεξεργασμένο από τη λύρα. Διέφερε από αυτήν ως προς το ηχείο, το μέγεθος και την ηχητικότητα. Οι δύο βραχίονες ήταν δυνατοί και συμπαγείς. Το μέγεθός της ήταν πολύ μεγαλύτερο και ο ήχος της δυνατότερος. Συνολικά η κιθάρα ήταν πιο βαριά και πιο γεροδεμένη. Ο εκτελεστής συνήθως καθόταν και την κρατούσε όρθια με κάποια κλίση προς τα μέσα, ενώ η λύρα, που ήταν ελαφρύτερη, κρατιόταν λοξά (προς τα έξω).

 

Πέρα από αυτές τις διαφορές, η κιθάρα είχε στενή σχέση με τη λύρα και θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος πως ήταν ένας τελειοποιημένος τύπος λύρας (ισχύουν περίπου τα ίδια με τη λύρα ως προς την κατασκευή και την παραγωγή ήχου).
Ενώ όμως η λύρα περιορίστηκε στους ερασιτέχνες, η κιθάρα έγινε το όργανο των επαγγελματιών. Η λύρα ενέπνεε μεγάλο σεβασμό ως εθνικό κυρίως όργανο και χρησιμοποιούνταν για την εκπαίδευση των νέων· η κιθάρα απολάμβανε μεγάλη τιμή στους εθνικούς αγώνες και τους διαγωνισμούς.

Ο Μαρσύας, που ήταν σάτυρος από τη Φρυγία, βρήκε τον αυλό που είχε πετάξει η Αθηνά (επειδή πίστευε πως το παίξιμό του την ασχήμαινε πολύ) και αποδείχθηκε πολύ ταλαντούχος αυλητής. Κάποια μέρα υποστήριξε πως παίζει τον αυλό καλύτερα από ό,τι ο Απόλλωνας την κιθάρα του, προκαλώντας τον έτσι σε αγώνα με κριτές τις Μούσες και τον Μίδα. Οι κριτές ανέδειξαν νικητή το θεό. Ο Μαρσύας γδάρθηκε ζωντανός για την ύβρη που διέπραξε. Ο μύθος του Μαρσύα αν και θεωρήθηκε ως πάλη και νίκη (επικράτηση) της κιθάρας έναντι του φρυγίου αυλού και κατ΄ επέκταση της δωρικής ελληνικής μουσικής έναντι της φρυγικής, δεν έπαψε και να θεωρείται ότι συμβολίζει την πάλη ανάμεσα στην Απολλώνεια και τη Διονυσιακή πλευρά της ανθρώπινης φύσης, εμπνέοντας πολύ συχνά την Αρχαία Ελληνική, Ρωμαϊκή και Αναγεννησιακή τέχνη. Σύμφωνα με άλλο μύθο, ο Μίδας έδειξε προτίμηση στον αυλό, κάτι που έκανε τον Απόλλωνα να σκοτώσει το Μαρσύα και να χαρίσει στο Μίδα αυτιά γαϊδάρου.

Αγώνας Απόλλωνα – Μαρσύα, γλυπτό 320 π.Χ.Αγώνας Απόλλωνα – Μαρσύα, γλυπτό 320 π.Χ.

 -----------------------------------------
*11 Ομηρικός ύμνος στον Ερμή.
*12 Ο πήχυς (-εως)

*13 Αργότερα, στους κλασικούς χρόνους χρησιμοποιούσαν στριφτάρια (κλειδιά) από ξύλο ή ελεφαντόδοντο, τα οποία τέντωναν τις χορδές με περιστροφική κίνηση και λέγονταν κόλλαβοι ή κόλλοπες. Όλες οι χορδές είχαν το ίδιο μήκος, αλλά διαφορετικό πάχος και όγκο, και καθεμιά έδινε έναν ήχο.
*14 Φιλόστρατος ο νεότερος, Ορφέας, 3ος αι. μ.Χ. κ.ά.

*15 Ψάλλω = παίζω τις χορδές με γυμνά δάχτυλα, χωρίς πλήκτρο.

 

 

Οικογένεια της άρπας : τρίγωνον, μάγαδις, πηκτίς, επιγόνειον, ψαλτήριον και σαμβύκη. Όλες οι άρπες, εκτός από τη σαμβύκη που παίζονταν με πλήκτρο, είναι ψαλτικά όργανα.

 


avlos 001ΑΕΡΟΦΩΝΑ
Ο αυλός συνεχίζει να εμφανίζεται στην αρχαϊκή τέχνη. Το αγαλματίδιο ανδρικής μορφής που παίζει διπλό αυλό και βρέθηκε στους Δελφούς είναι από τα ενδιαφέροντα δείγματα της ειδωλοπλαστικής στα τέλη της αρχαϊκής περιόδου (490 π.Χ.). Είναι κατασκευασμένο από χαλκό με τη μέθοδο του «χαμένου κεριού».

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 

ΙΔΙΟΦΩΝΑ
kroupezionΚρουπέζιον
Ξύλινο παπούτσι που χρησιμοποιούνταν για να χτυπά το χρόνο. Συνήθως, ένα μικρό μεταλλικό κομμάτι στερεώνονταν από κάτω, ώστε το χτύπημα του χρόνου να είναι καθαρότερο και δυνατότερο. Τα κρουπέζια τα φορούσε ο κορυφαίος του χορού, που οδηγούσε την όρχηση χτυπώντας το χρόνο.
Κρόταλα
Γνωστά ήδη από τη γεωμετρική εποχή. Χρησιμοποιούνταν σε τελετές της Κυβέλης ή του Διόνυσου, κυρίως από γυναίκες.
Κύμβαλα
Αποτελούνται από δύο κοίλα ημισφαιρικά μεταλλικά πιάτα. Χρησιμοποιούνταν και αυτά όπως και τα κρόταλα στις λατρείες της Κυβέλης και αργότερα του Διόνυσου.
ΜΕΜΒΡΑΝΟΦΩΝΑ
Τύμπανον
Όργανο που χρησιμοποιούνταν κυρίως στις ιεροτελεστίες της Κυβέλης και του Διόνυσου. Ήταν ένας ξύλινος κύλινδρος με δερμάτινες μεμβράνες τεντωμένες και από τις δύο πλευρές (ντέφι χωρίς ζίλια). Παίζονταν με το χέρι, συνήθως από γυναίκες.

Share

Γεωμετρική Εποχή

ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ  ΕΠΟΧΗ

(1050 – 700 π.Χ.)


Οι λεγόμενοι σκοτεινοί αιώνες. Αρχή χρήσης σιδήρου. Εγκαταλείπεται σταδιακά η Γραμμική Β και από τον 9ο αι. εμφανίζεται ένα νέο σύστημα που διατηρείται ως σήμερα : η αλφαβητική γραφή που αποτυπώνει τα σύμφωνα και τα φωνήεντα.

Την  εποχή  αυτή  εμφανίζεται  η  αρχαιότερη  μορφή  μουσικής,  το έπος.   Τα επικά τραγούδια ήταν  δημιουργήματα  συλλογικά,  εκφράζοντας  τις  αντιλήψεις και  τα  συναισθήματα  όλης  της  κοινωνίας,  όπως  τα  δημοτικά  μας  τραγούδια,  και ήθελαν   πάνω   από   όλα   να   τέρψουν *5.   Ήταν   μακροσκελή   και   περιέγραφαν   σεεξυψωμένο  επίπεδο  περιπέτειες  ηρώων,  αλλά  και  ενέργειες  θεών  του  μακρινούπαρελθόντος.

Αοιδοί   :   ήταν   ποιητές,   συνθέτες   και   τραγουδιστές   επικών   τραγουδιών. Ταξίδευαν από τον έναν τόπο στον άλλο και προσκαλούνταν ή προσλαμβάνονταν σε ένα παλάτι, όπου τραγουδούν σανεπικά τραγούδια με τη συνοδεία της φόρμιγγας *6.

Οι    αοιδοί    θα    έπρεπε    να    διαθέτουν    καλή    μνήμη,    προκειμένου    να απομνημονεύουν τα μακροσκελή έπη, και να έχουν ταυτόχρονα την ικανότητα να τα ανασυνθέτουν και να αυτοσχεδιάζουν.

Μελανόμορφη    ΚόρηΜελανόμορφη ΚόρηΛεπτομέρεια από μελανόμορφη    Κόρη, ίσως Μούσα, με φόρμιγγα γεωμετρική οινοχόη, ύψους 27 εκ.    (από αττική κύλικα 5ου αι. π.Χ.)
geometriko 001Αοιδός παίζει σε τετράχορδη φόρμιγγα    Μουσείο Λούβρου, Παρίσι

Ένα χάλκινο αγαλματίδιο του 8ου αι. π.Χ.,   που ανακαλύφθηκε  στην Κρήτη, αναπαριστά  τη  μορφή  ενός  αοιδού  να  συνοδεύει  τον  εαυτό  του  με  τετράχορδη φόρμιγγα. Στη γεωμετρική τεχνοτροπία, βλέπουμε τον τραγουδιστή να σκύβει πάνω στη φόρμιγγα, με τα δάχτυλα πάνω στις χορδές, ψάχνοντας τις κατάλληλες λέξεις για τα « πτερόεντα έπη ».


Αοιδός με φόρμιγγαΑοιδός με φόρμιγγα Ορειχάλκινο αγαλματίδιο, ύψους 5,5 εκ. Κρήτη, 8ος αι. π.Χ.

Χαρακτηριστική είναι η επίκληση του αοιδού προς τη Μούσα *7, προκειμένου ναεμπνευστεί  και  να  τραγουδήσει  όμορφα  τα  έπη.  Ο Όμηρος  δεν  επικαλείται μια συγκεκριμένη  μούσα.  Αργότερα,  στη  Θεογονία  του  Ησίοδου, διαμορφώθηκαν  τα ονόματα  και  ο  αριθμός  των  μουσών  σε  εννέα,  με πρώτη  και  πιο  σεβαστή  την Καλλιόπη, την προστάτιδα της επικής ποίησης.

Ραψωδοί : εμφανίστηκαν τον 7ο αι. π.Χ. Δεν δημιουργούσαν δικά τους έπη, αλλά απομνημόνευαν και ερμήνευαν έργα άλλων ποιητών. Δεν τραγουδούσαν με συνοδεία  φόρμιγγας,  αλλά  απάγγελλαν  με  ρυθμό,  κρατώντας  συνήθως  ένα  ραβδί δάφνης. Ταξίδευαν από τόπο σε τόπο κάθε φορά που τους ζητούσαν, συνήθως στις μεγάλες γιορτές των Ελλήνων, όπου οργανώνονταν και ραψωδικοί αγώνες.

Άλλα  μουσικά  όργανα  που  αναφέρονται  στα  ομηρικά  έπη  είναι  ο  αυλός,  η σύριγξ  και  η  σάλπιγξ.  Και  τα  τρία  είναι  αερόφωνα  (πνευστά)  και περιγράφονται αναλυτικότερα στις επόμενες σελίδες.

Οι  αυλοί  και  οι  σύριγγες  αναφέρονται  δύο  φορές  στην  Ιλιάδα  (Κ13,  Σ  495, Σ 526), ενώ η σάλπιγξ μία (Σ 219).

*5 Τέρψις = ψυχική ευχαρίστηση.
*6 Η φόρμι γξ  (φόρμιγγα) είναι έγχορδο μουσικό όργανο και αναφέρεται πάνω από 20 φορές στα έπη του Ομήρου.
*7 Δωρικά  Μώσα.  Προκύπτει  από  το  ρήμα  μω,  που  σημαίνει  ζητώ,  ερευνώ.  Μούσα  λοιπόν  είναι  η γ ν ώσ ις .  Οι  Μούσες,  κόρες  του  Δία  και  της  Μνημοσύνης,  ήταν  εννιά  :  Κλειώ  (ιστορίας),  Ευτέρπη (λυρικής  ποίησης),  Θάλεια  (κωμωδίας),  Μελπομένη  (τραγωδίας),  Τερψιχόρη  (χορού),  Ερατώ  (ερωτικής ποίησης), Πολύμνια (θρησκευτικής ποίησης), Ουρανία (αστρονομίας) και Καλλιόπη (επικής ποίησης).

 

ΧΟΡΔΟΦΩΝΑ

Φόρμιγξ

Με  τον  όρο  "φόρμιγξ"  εννοούμε  στον  Όμηρο  γενικά  τα  χορδόφωνα  όργανα. Συχνά οι φόρμιγγες απεικονίζονται με 4 χορδές και άλλες φορές με περισσότερες. Κατασκευάζεται από ξύλο, οι χορδές της ήταν καμωμένες από στριφτό έντερο ζώου και   η   διαδικασία   του   τεντώματος   των   χορδών   περιγράφεται   στην Οδύσσεια, ραψωδία φ 415 - 417.
Κόλλοψ λέγεται το κλειδί με το οποίο τεντώνεται η χορδή.


xordofona 002Αμφορέας που βρέθηκε στο Δίπυλο των Αθηνών Απεικονίζεται συρτός χορός ανδρών, ενώ ξεχωρίζει στη μέση ο μουσικός με την 4χορδη φόρμιγγα. 8ος αι. π.Χ.xordofona 001Χορός με συνοδεία φόρμιγγα 700 π.Χxordofona 003Ο Απόλλωνας, συνοδευόμενος από Μούσες παίζει
φόρμιγγα με πλήκτρο, 630 π.Χ.
ΦόρμιγξΦόρμιγξ

_________________________________________________________________________________________

ΑΕΡΟΦΩΝΑ

Αυλητής με φορβειάΑυλητής με φορβειά

Πρωτοαττική Λουτροφόρος που αποδίδεται στο ζωγράφο του Αναλάτου, 690 π.Χ. Λούβρο, ΠαρίσιΠρωτοαττική Λουτροφόρος που αποδίδεται στο ζωγράφο του Αναλάτου, 690 π.Χ. Λούβρο, Παρίσι

Τα πνευστά χωρίζονται σε δυο κατηγορίες :
•    στα όργανα με γλωσσίδα (αυλοί) και
•    στα όργανα, από τα οποία ο ήχος παράγεται κατευθείαν με φύσημα, χωρίς να
έχουν γλωσσίδα (σύριγγες).
Αυλός
Σε μια από τις πιο παλιές πηγές για την προέλευση του αυλού αναφέρεται πως πρώτος ο Φρύγας Ύαγνις ανακάλυψε τον αυλό στις Κελαινές της Φρυγίας.
Σύμφωνα όμως με μια άλλη παράδοση, τον αυλό τον ανακάλυψε η θεά Αθηνά, η   οποία,   βλέποντας   στην   αντανάκλαση   των   νερών   ότι   το   πρόσωπό   της
παραμορφώνεται καθώς παίζει αυλό, τον πέταξε μακριά κι αυτός έπεσε στη Φρυγία, όπου   τον   βρήκε   ο   Μαρσύας.   Αυτή   η   παράδοση   δημιουργήθηκε   πιθανότατα αργότερα, από το μύθο του αγώνα Απόλλωνα – Μαρσύα, τείνοντας να καθιερώσει την ελληνική καταγωγή του οργάνου.
Το πιο πιθανό είναι πως ο αυλός ήταν γνωστός στην Ελλάδα από πολύ παλιά, αλλά η αυλητική τέχνη εξελίχτηκε με την επίδραση και την ώθηση των αυλητών της
Φρυγίας.
Το κύριο σώμα του αυλού ήταν ένας κυλινδρικός σωλήνας, ο βόμβυξ (-υκος), που κατέληγε  καμιά  φορά  σε  έναν  ανοιχτό  διευρυμένο  «  κώδωνα  »  (καμπάνα).  Ήταν φτιαγμένος    από    καλάμι,    κόκαλο    ελαφιού,    κέρατο,    ελεφαντόδοντο    ή    και κατεργασμένο  χαλκό  και  είχε  τρύπες,  αρχικά  3  ή  4.  Αργότερα,  ο  αριθμός  τους αυξήθηκε ως τις 15.
Στο  επάνω  άκρο  του  αυλού  έμπαινε  το  επιστόμιο,  όπου  στηρίζονταν  η γλωττίδα, κατασκευασμένη από καλάμι. Φαίνεται πως χρειαζόταν κάποια δύναμη για  να  φυσήξει  κανείς  στον  αυλό.  Για  να  μη  σχιστεί  το  χείλος  των  αυλητών, συνήθιζαν να φορούν μια δερμάτινη λωρίδα, την φορβειά, η οποία περνούσε πάνω από τις παρειές, αφήνοντας ένα άνοιγμα μπροστά στο στόμα και δενόταν πίσω από το κεφάλι. Η φορβειά φαίνεται πολύ συχνά σε αγγειογραφίες.

 

Σύριγξ

πολυκάλαμη σύριγγα με ισομεγέθη καλάμιαπολυκάλαμη σύριγγα με ισομεγέθη καλάμιαπολυκάλαμη σύριγγα με ανισομεγέθη καλάμιαπολυκάλαμη σύριγγα με ανισομεγέθη καλάμιαΓνωστή ως σύριγγα του Πάνα (φλογέρα του βοσκού). Ο ήχος της παράγεται φυσώντας κατευθείαν στην οπή, χωρίς την παρεμβολή γλωττίδας.
Υπήρχαν  δύο  είδη  :  η  μονοκάλαμος  και  η  πολυκάλαμος.  Και  οι  δύο  ήταν φτιαγμένες από καλάμι. Ο ήχος της μονοκάλαμης ήταν γλυκός και λίγο συριστικός.
Η πολυκάλαμη ήταν γνωστή ως σύριγγα του Πανός. Τα καλάμια (σωλήνες) ήταν συνήθως επτά, με διαφορετικό μέγεθος, χωρίς οπές και έδινε το καθένα έναν ήχο.
Σχημάτιζαν μια οριζόντια γραμμή στο επάνω άκρο και ήταν συνδεδεμένα με κερί. Στην περίπτωση ισομεγεθών καλαμιών, συνήθιζαν να γεμίζουν ένα τμήμα του κάθε σωλήνα με κερί, μικραίνοντας έτσι βαθμιαία την αέρινη στήλη που πάλλονταν. Ήταν γνωστή στα Βυζαντινά χρόνια, ενώ κατά την Τουρκοκρατία παίζονταν από Έλληνες στα μουσικά συγκροτήματα της αυλής του Σουλτάνου, με το όνομα μισκάλ. Σήμερα, παίζεται ως λαϊκό όργανο στη Ρουμανία.

Σύμφωνα με το μύθο, ο Πάνας αγάπησε μια νύμφη από την Αρκαδία, την κόρη του ποταμού Λάδωνα Σύριγγα. Η νύμφη, τρομαγμένη από την καταδίωξη του θεού, ικέτευσε   το   Δία   να   τη   σώσει.   Τη   στιγμή   που   την   έπιασε   ο   Πάνας,   εκείνη μεταμορφώθηκε σε καλαμιά. Τρελός από θυμό και απογοήτευση, ο Πάνας έσπασε την καλαμιά σε κομμάτια. Γρήγορα όμως κατάλαβε πως έκοβε το σώμα της νύμφης και μετανιωμένος άρχισε να κλαίει και να φιλά τα κομμάτια της καλαμιάς. Ακούγοντας τους ήχους που έβγαιναν, καθώς φυσούσε κλαίγοντας, οδηγήθηκε στην κατασκευή της σύριγγας.

 

Σάλπιγξ
ΣάλπιγγαΣάλπιγγαΚέραςΚέραςΉταν κατασκευασμένη, είτε από χαλκό (ίσια), είτε από κέρατο (καμπυλωτή), η οποία  ονομάζονταν  αλλιώς  και  κέρας .  Η  σάλπιγγα  χρησιμοποιούνταν  για  τα
πολεμικά   σαλπίσματα   ή   από   τους   κήρυκες.   Καμιά   φορά,   εξυπηρετούσε   και τελετουργικούς σκοπούς ˙ τότε, την αποκαλούσαν σάλπιγξ η ιερά.

 

ΙΔΙΟΦΩΝΑ


Κρόταλα

krotalaΌργανο,  που  αποτελείται  από  δύο  κοίλα  κομμάτια  όστρακου,  ξύλου  ή μετάλλου σε διάφορα σχήματα. Χρησιμοποιούνταν όπως και οι καστανιέτες για να κρατούν το ρυθμό των χορευτών, ιδιαίτερα σε τελετές της Κυβέλης και του Διόνυσου (Ιλιάδα Λ160).

 

Share

Εποχή του χαλκού

ΕΠΟΧΗ  ΤΟΥ  ΧΑΛΚΟΥ

(3 000 – 1 100 π .Χ .)

ΚΥΚΛΑΔΙΚΟΣ  ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Όρθιος αυλητήςΌρθιος αυλητής3η   χιλιετία   π.Χ.   στο   Αιγαίο.   Μέσα   στους   τάφους   των   πρωτοκυκλαδικών νεκροταφείων  βρέθηκαν  αντικείμενα  Καθιστός αρπιστής της ΚέρουΚαθιστός αρπιστής της Κέρουπου  συνόδευαν  τους  νεκρούς.  Εκτός  από  τα διάφορα   αγγεία,   σημαντικά   ευρήματα   είναι   κάποια   μαρμάρινα   ειδώλια   που εμφανίζονται ήδη από τη νεολιθική εποχή *1.
Στην  κατηγορία  των  μαρμάρινων  ειδωλίων  ανήκουν  οι  πρώτες  σωζόμενες μουσικές παραστάσεις από λευκό μάρμαρο της Πάρου (2800 - 2200 π.Χ.). Πρόκειται για  τον  καθιστό αρπιστή της Κέρου  (μικρό  νησί  κοντά  στη  Θήρα)  και  για  έναν  όρθιο αυλητή που παίζει διπλό αυλό.

Καθιστός αρπιστής της Κέρου    Όρθιος αυλητής

Ο αρπιστής αποτελεί ίσως τον πιο διάσημο μουσικό της προϊστορικής Ελλάδας.
Κάθεται σε περίτεχνο θρόνο και κρατά άρπα, η οποία έχει σχήμα τριγωνικό και δεν αποδίδονται οι χορδές της, παρά μόνο το πλαίσιό της, όπου μάλιστα η υποτείνουσά του καταλήγει στο επάνω μέρος της σε ράμφος πουλιού.
Στην  ίδια  κατηγορία,  ανήκει  και  το  ειδώλιο  του  αρπιστή  από  τη  Νάξο,  με  τη διαφορά ότι ο Ναξιώτης μουσικός κάθεται σε σκαμνί (και όχι σε θρόνο), ενώ η άρπα δεν σώζεται (2800 - 2200 π.Χ.).
Τέλος, βρέθηκε κορμός αυλητή, ύψους 12,6 εκ. άγνωστης προέλευσης. Η θέση των χεριών σε συνδυασμό με τον ψηλό λαιμό υποδηλώνουν όρθιο ειδώλιο, ενδεχομένως αυλητή.
Τα ειδώλια αυτά φυλάσσονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

-------------------------------------------------------------

*1 Νεολιθική (περ. 4000 π.Χ.), 3200-2800 π.Χ. (Φάση Πηλού, Πλαστηρά, Κάμπου), 2800-2300 π.Χ. (Φάση Σύρου) και 2300-2000 π.Χ. (Φάση Φυλακωτής Ι).

 

ΜΙΝΩΪΚΟΣ  ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ


Ξεχωρίζουμε  μια  ομάδα  τραγουδιστών.  Ο οδηγός τους παίζει σείστρο. Αγ. Τριάδα, 1 500 – 1 450 π.Χ.Ξεχωρίζουμε μια ομάδα τραγουδιστών. Ο οδηγός τους παίζει σείστρο. Αγ. Τριάδα, 1 500 – 1 450 π.Χ.2600-1150 π.Χ. στην Κρήτη. Ιερογλυφική γραφή (δίσκος της Φαιστού) και αργότερα,
Γραμμική Α.

Σαρκοφάγος Αγ. Τριάδας, 1 500 π.Χ.Σαρκοφάγος Αγ. Τριάδας, 1 500 π.Χ.Στην  Αγία  Τριάδα  της  Κρήτης  βρέθηκε  ρυτό2  από  μαύρο  στεατίτη *3,  το  οποίο  έχει διακοσμηθεί με μια πολυσύνθετη ανάγλυφη παράσταση θεριστών και λιχνιστών *4.

Στην   πολύχρωμη λίθινη σαρκοφάγο που βρέθηκε σε τάφο στην Αγία Τριάδα της Κρήτης έχουν απεικονισθεί σκηνές προσφορών θυσίας και άλλων τελετών.
Στη  μία  μεγάλη  πλευρά  της,  Ιέρεια αδειάζει  στο  ιερό  το  αίμα  της  θυσίας του  ταύρου,  το  οποίο  μεταφέρει  με κάδους   μια   άλλη   ιέρεια,   ενώ   ένας μουσικός παίζει επτάχορδη κιθάρα. Τρεις άνδρες,    φορώντας    δέρματα    ζώων, προσφέρουν μόσχους και ένα ομοίωμα πλοίου στο νεκρό που στέκεται δεξιά.

-------------------------------

*2 Ρυτό, είδος αγγείου.
*3 Στεατίτης, είδος ορυκτού.
*4 Λιχνιστής είναι αυτός που ξεχωρίζει το σιτάρι από το άχυρο.

Παλαίκαστρο : βρέθηκαν πήλινα ειδώλια τριών γυναικών που χορεύουν γύρω από μια τέταρτη που παίζει κιθάρα. Οι χορεύτριες φορούν τις χαρακτηριστικές μινωικές φούστες, έχουν τα μαλλιά τους μαζεμένα ψηλά σε κότσο, ενώ η μουσικός φορά στο λαιμό της δύο περιδέραια. 1420 – 1380 π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο ΗρακλείουΠαλαίκαστρο : βρέθηκαν πήλινα ειδώλια τριών γυναικών που χορεύουν γύρω από μια τέταρτη που παίζει κιθάρα. Οι χορεύτριες φορούν τις χαρακτηριστικές μινωικές φούστες, έχουν τα μαλλιά τους μαζεμένα ψηλά σε κότσο, ενώ η μουσικός φορά στο λαιμό της δύο περιδέραια. 1420 – 1380 π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου Διακρίνεται   η   τράπεζα επάνω  στην  οποία  έχει  θυσιαστεί  δεμένος ταύρος.  Το  αίμα  του  συλλέγεται σε  κάδο, ενώ ένας άλλος μουσικός    παίζει    έναν ιδιόρυθμο   διπλό   αυλό, με τον έναν αυλό ευθύγραμμο και τον άλλο σε σχήμα κέρατος στην άκρη του. Διακρίνεται η τράπεζα επάνω στην οποία έχει θυσιαστεί δεμένος ταύρος. Το αίμα του συλλέγεται σε κάδο, ενώ ένας άλλος μουσικός παίζει έναν ιδιόρυθμο διπλό αυλό, με τον έναν αυλό ευθύγραμμο και τον άλλο σε σχήμα κέρατος στην άκρη του.Λεπτομέρεια    της    πομπής    που προαναφέρθηκε.    Φαίνεται καθαρά ο μουσικός με την επτάχορδη κιθάρα
Λεπτομέρεια της πομπής που προαναφέρθηκε. Φαίνεται καθαρά ο μουσικός με την επτάχορδη κιθάρα

____________________________________________

ΜΥΚΗΝΑΪΚΟΣ  ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

1600-1100  π.Χ.  Κέντρα  του  πολιτισμού  :  Μυκήνες,  Τίρυνθα,  Πύλος,  Θήβα,Αττική, Ιωλκός. Εποχή της Γραμμικής Β.1600-1100 π.Χ. Κέντρα του πολιτισμού : Μυκήνες, Τίρυνθα, Πύλος, Θήβα,Αττική, Ιωλκός. Εποχή της Γραμμικής Β.1600-1100  π.Χ.  Κέντρα  του  πολιτισμού  :  Μυκήνες,  Τίρυνθα, Πύλος,  Θήβα, Αττική, Ιωλκός. Εποχή της Γραμμικής Β.


Βρίσκουμε απεικονίσεις και παραστάσεις με διαύλους, λύρες και κιθάρες. Το κύριο χαρακτηριστικό της μυκηναϊκής μουσικής είναι ότι παιζόταν κατά κανόνα από έναν εκτελεστή και όχι από ομάδες μουσικών. Έτσι, υποθέτουμε πως μοναδική μουσική εκδήλωση στα μυκηναϊκά χρόνια αποτελούσε το τραγούδι ή η μουσική απαγγελία
με απλή συνοδεία από ένα ή το πολύ δύο όργανα (βλ. αοιδοί με φόρμιγγα). Τοιχογραφία   από   την   αίθουσα   του θρόνου  στα  ανάκτορα  της  Πύλου˙  ο Ορφέας  (;)  παίζει  πεντάχορδη  κιθάρα σε σχήμα ανεστραμμένου πετάλου. Οι καμπύλες της κιθάρας και το στενό της ηχείο   απεικονίζονται   συχνά   και   σε άλλα   έργα   της   εποχής   αυτής,   ενώ στοιχεία    αυτής    της    κιθάρας συναντώνται στη    διακόσμηση    της κιθάρας του 6ου και 5ου αι. π.Χ.

Εδώ, η κιθάρα παίζεται χωρίς πλήκτρο.Εδώ, η κιθάρα παίζεται χωρίς πλήκτρο.Εδώ, η κιθάρα παίζεται χωρίς πλήκτρο.
(Υδατογραφία P. de Jong).

 

 

Share

Περισσότερα Άρθρα...

  1. Η μουσική στον Ελλαδικό χώρο

Radio GreekSound Live

radio 200
Δεύτερο Πρόγραμμα

 

Facebook

Twitter

Ελληνική Μουσική και Όργανα

Νταούλι

Νταούλι

Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα Μεμβρανόφωνα Νταούλι Γνωστό ήδη από τους...

Δελτία ενημέρωσης

Εγγραφείτε στην λίστα ενημέρωσης στην ιστοσελίδα www.mousikorama.gr μείνετε ενημερώμενοι για τα μουσικά νέα, συνεντεύξεις και μουσικά άρθρα.

Radio Greek Sound Live

Radio Greek Sound Νέα