Ελληνιστική περίοδος και Ρωμαϊκή εποχή

ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ (323 π.Χ. – 30 π.Χ.)
& ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ (30 π.Χ. – 324 μ.Χ.)
Η περίοδος αυτή ξεκινά με το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου και τελειώνει με την μεταφορά της πρωτεύουσας της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στην Ανατολή από το Μ. Κωνσταντίνο και την ίδρυση της νέας Ρώμης ή αλλιώς Κωνσταντινούπολης.
Η μουσική της Ρώμης διαμορφώθηκε από τη συγχώνευση πολιτιστικών στοιχείων από τους Ετρούσκους, τους Έλληνες και άλλους αρχαίους πολιτισμούς της Ανατολής. Παρά τη ρωμαϊκή κατάκτηση, η νικημένη Ελλάδα νίκησε με την τέχνη και τον πολιτισμό της τον κατακτητή της. Ο θαυμασμός των Ρωμαίων για την ελληνική τέχνη, τους έκαναν να τη μιμηθούν, τόσο στις πλαστικές τέχνες, στην ποίηση, όσο φυσικά και στη μουσική.
Αυτό που χαρακτηρίζει τους Ρωμαίους είναι η τάση για επίδειξη και φανταχτερά θεάματα. Ο χαρακτήρας της ρωμαϊκής μουσικής ήταν εξωστρεφής και πομπώδης, με μόνη επιδίωξη τη διασκέδαση. Έτσι, πλήθος ξένων μουσικών (εκτελεστών κατά κύριο λόγο και όχι συνθετών) συνέρρεαν στη Ρώμη. Τιμώνταν ιδιαιτέρως οι δεξιοτέχνες, στους οποίους προσφέρονταν πολλά χρήματα ή στήνονταν προς τιμήν τους αγάλματα. Έτσι, ενώ γνωρίζουμε ονόματα δεκάδων επευφημούμενων από το κοινό ποιητών, τραγουδιστών, ηθοποιών και αυλητών, οι μόνοι συνθέτες που μπορούμε να κατονομάσουμε είναι ο Αθήναιος και ο Λιμένιος, των οποίων παιάνες ψάλθηκαν στους Δελφούς το 127 π.Χ. ή ο Γλαύκος και ο Πύρρος. Τέλος, αναφέρουμε το Μεσομήδη την εποχή του Αδριανού (2ος αι. μ.Χ.).
Οι Ρωμαίοι χρησιμοποίησαν στις παραστάσεις τους την κιθάρα και τον αυλό. Έδειξαν ιδιαίτερη προτίμηση στον αυλό, που έγινε γρήγορα το επίσημο όργανο.
Στο δράμα, η μουσική καταλάμβανε ολοένα και μικρότερη θέση. Δύο καινοτομίες εισήγαγαν οι Ρωμαίοι : α) τη μεταφορά του χορού στη σκηνή, οπότε συμμετέχοντας στη δράση έχανε το λυρικό του χαρακτήρα και β) την εισαγωγή ανάμεσα στις πράξεις ενός είδους μελωδικής απαγγελίας με συνοδεία διπλού αυλού, που θα την ονομάσουν μουσικό ιντερμέδιο, με σκοπό να ξεκουράσει και να διασκεδάσει το θεατή.
Οι πλούσιοι πατρίκιοι συντηρούσαν ορχήστρες στα μέγαρά τους και τις χρησιμοποιούσαν για να λαμπρύνουν τα συμπόσια και τα γλέντια τους. Οι ορχήστρες αποτελούνταν από μουσικούς που έφερναν από την Ασία ή την Αίγυπτο. Έτσι έγιναν γνωστά τα ασιατικά όργανα και κοντά σε αυτά ήρθε και ο ασιατικός χορός με τις καλογυμνασμένες χορεύτριες της Ανατολής. Για τη δημιουργία εντυπώσεων στο λαό, χρησιμοποιούσαν στις αρένες χάλκινα πνευστά και κρουστά σε εκκωφαντική ένταση.

ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ
Ύδραυλις
Ύδραυλις Δίου Ν. ΠιερίαςΚατασκευή του Κτησίβιου του Αλεξανδρέα, τον 3ο αι. π.Χ. Γνωρίζουμε πως η ύδραυλις ήλθε ως δώρο στο Δίον στην έπαυλη του Διονύσου, όπου και παρέμεινε μέχρι και τον 3ο αι. μ.Χ. Σε αυτό το σημείο, το καλοκαίρι του 1992, η ανασκαφική ομάδα του καθηγητή κ. Παντερμαλή έφερε στο φως τμήμα υδραύλεως τού 1ου π.Χ. αι.

Τρία χρόνια αργότερα , το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών ξεκίνησε ερευνητικό πρόγραμμα ανακατασκευής της υδραύλεως τού Δίου. Μετά από συστηματική μελέτη και πολλά ενδιάμεσα στάδια πειραματισμού, ολοκληρώθηκε το 1999 η ανακατασκευή της υδραύλεως.
Ανακατασκευασμένη ύδραυλις από το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο ΔελφώνΗ ύδραυλις, μετά την εφεύρεσή της, γίνεται εξαιρετικά δημοφιλής. Εξαπλώνεται ταχύτατα στον ελληνιστικό κόσμο και κατόπιν στο ρωμαϊκό. Έγινε το αγαπημένο όργανο των αυτοκρατόρων, όπως π.χ. του Νέρωνα. Καθώς είχε ηχηρότατο άκουσμα, συνόδευε γιορτές και αγώνες στα αμφιθέατρα και τον ιππόδρομο. Στην αυτοκρατορική αυλή της Κωνσταντινούπολης εθεωρείτο ως σύμβολο κύρους και έπαιζε μουσική κατά τις επισκέψεις ξένων καλεσμένων, προς εντυπωσιασμό. Στη Δύση, το όργανο επανεμφανίστηκε το 757 μ.Χ., όταν ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε΄ ο Ίσαυρος (Κοπρώνυμος) έστειλε ένα ως δώρο στο βασιλιά των Φράγκων, τον Πεπίνο το Βραχύ, πατέρα του Καρλομάγνου. Έκτοτε, το όργανο εντάσσεται στη μουσική παράδοση της Δύσης, γίνεται αποδεκτό από την Καθολική Εκκλησία, για να μετεξελιχθεί στο γνωστό σήμερα εκκλησιαστικό όργανο.
Στο Βρετανικό Μουσείο εκτίθεται ένα πήλινο ομοίωμα υδραύλου με τον οργανίστα καθισμένο να παίζει. Είναι έργο Ρωμαϊκό από την Αφρική, ίσως Τυνησία, από τις αρχές του 3ου αι. μ.Χ.
Το 1931 βρέθηκαν στο Aquincum της Ουγγαρίας τμήματα από μια ύδραυλη του 3ου μ.Χ. αι.

 

Λειτουργία του οργάνου
Ύδραυλις Λειτουργία του οργάνουΈνας μοχλός κινούσε ένα έμβολο, το οποίο βρισκόταν μέσα σ’ ένα κύλινδρο και με την κίνησή του διοχέτευε αέρα, μέσω μιας βαλβίδας (του κυμβάλου) σε ένα συνδετήριο σωλήνα. Ο αέρας από το σωλήνα αυτό έφθανε στο θόλο του ημισφαιρικού πυθμένα, στον πνιγέα, που βρισκόταν μέσα στο βωμό. Ο βωμός ήταν κατασκευασμένος από ορείχαλκο και ήταν γεμάτος νερό. Το νερό πληρούσε τον γύρω από τον πνιγέα χώρο και εκτόπιζε τον αέρα στο χώρο κάτω από τους αυλούς, εξασφαλίζοντας έτσι στην περιοχή των κλειστών στομίων των αυλών αέρα σταθερής και μεγάλης πίεσης. Οι σωλήνες πάλι ήταν διαφορετικού μήκους και διαμέτρου, ώστε να αποδίδουν ο καθένας άλλο φθόγγο. Μικρά πλήκτρα ήταν έτσι ρυθμισμένα, ώστε όταν ο εκτελεστής τα πίεζε με τα δάχτυλά του, αυτά άνοιγαν τα στόμια των αυλών και τότε οι αυλοί, με τον αέρα που διοχετεύονταν, ηχούσαν. Όταν ο εκτελεστής σταματούσε να πιέζει τα πλήκτρα, αυτά επέστρεφαν στην αρχική τους θέση.

idravlis-003

 

ΛΕΙΨΑΝΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ
Δελφικοί ύμνοι
Οι δύο Δελφικοί ύμνοι βρέθηκαν το 1893 χαραγμένοι σε δύο σπασμένες πλάκες, που κάποτε ήταν τοποθετημένες η μια πάνω στην άλλη, στην εσωτερική πλευρά του νότιου τοίχου του Θησαυρού των Αθηναίων στους Δελφούς.
Αυτή που ήταν τοποθετημένη πιο ψηλά, ήταν χαραγμένη σε φωνητική σημειογραφία, ενώ η άλλη, αν και είχε ποιητικό κείμενο, ήταν χαραγμένη σε οργανική. Πρόκειται για δύο παιάνες στον Απόλλωνα, που γράφτηκαν ο ένας το 138 π.Χ. και ο άλλος το 128 π.Χ. για τις αντίστοιχες τελετές της Πυθαΐδας. Παίχθηκαν κατά την τελετή της θυσίας μπροστά στο βωμό και ύστερα χαράχθηκαν.
Για τον 1ο παιάνα (φωνητική σημειογραφία, 138 π.Χ.) δεν έχουμε πολλές πληροφορίες, διότι η επιγραφή είναι κατεστραμμένη. Γνωρίζουμε μόνο πως ο συνθέτης του είναι Αθηναίος και ότι συμμετείχε χορωδία από 39 παιδιά και δύο κορυφαίους.
Στο 2ο παιάνα (οργανική σημειογραφία, 128 π.Χ.) αναφέρεται στην επιγραφή κάποιος Λιμένιος, γιος του Θοίνου από την Αθήνα, μέλος του σωματείου «οι περί τον Διόνυσον τεχνίται». Αναφέρονται οι εκτελεστές και η μεγάλη χορωδία των τεχνιτών. Συγκεκριμένα, ο παιάνας παίχθηκε με τη σύμπραξη παιδικής χορωδίας από 51 παιδιά με 3 κορυφαίους και τη μεγάλη χορωδία των τεχνιτών (39 χορωδοί με κορυφαίο και οργανική συνοδεία από κιθάρες και αυλούς).
Το 1894, το διεθνές αθλητικό συνέδριο που οργανώθηκε στο Παρίσι από τον Pierre de Coubertin για να αποφασίσει την καθιέρωση των διεθνών ολυμπιακών αγώνων, άρχισε με τη μουσική εκτέλεση των ύμνων του Απόλλωνα.
Α΄ ΔΕΛΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ, 138 π.Χ.

delfikos-imnos
Μετάφραση Κ. Παλαμά, 1894
Δελφικός ύμνος στον ΑπόλλωναΕσένα τον κιθαριστή τον κοσμοξακουσμένο θα ψάλω, του τρανού Διός Εσένα το βλαστάρι,
τα λόγια Σου τ’ αθάνατα θα τραγουδήσω, εκείνα που φανερώνεις, ω Θεέ, για τους ανθρώπους όλους,
κοντά στο χιονοστέφανο το βράχο! Θα κηρύξω το μαντικό τον τρίποδα πως ώρμησες και πήρες,
τον τρίποδα, που ο δράκοντας ο επίβουλος κρατούσε σφυρίζοντας, αλύπητος και πως με το δοξάρι
του τρύπησες το παρδαλό, το στρηφογυρισμένο κορμί! Και πως εκράτησες παράλυτο μπροστά Σου,
μ΄ όλη του την παλληκαριά, τον άπιστο Γαλάτη !
Του βροντερού Διός Εσείς πανώριες θυγατέρες, που ορίζετε πυκνόδεντρο τον Ελικώνα, ελάτε,
και με τραγούδια, με χορούς, υμνείτε, διαλαλείτε τ’ αδέρφι Σας το θεικό, το χρυσομάλλη Φοίβο.
Απάνου εκεί στου Παρνασσού τους δίκορφους στους θρόνους στα κρυσταλλένια τα νερά της Κασταλίας προβάλλει ανάμεσα στα Δελφικά τα πανηγύρια, αφέντης του φημισμένου αυτού βουνού, του μαντικού του βράχου. Και χαίρε, ω πολυδόξαστη, μεγάλη χώρα, Αθήνα, της πολεμόχαρης θεάς λάτρισσα, ριζωμένη σε γην απάνου ασάλευτη γι’ αυτή σου τη λατρεία! Καίει των ταύρων τα μηριά στους ιερούς βωμούς Του ο Ηφαιστε, και αραβικό θυμίαμα σκορπίζει ψηλά ψηλά ως τον Ολυμπο μαζί με τη φωτιά Του. Χίλια λαλήματα κι ο αυλός ο λυγερός κυλάει, ύμνους κ’ η γλυκερόφωνη χρυσή κιθάρα απλώνει των Αθηναίων ο λαός, Θεέ, Σε προσκυνάει!

delfikos-imnos-002


Επιτάφιος του Σεικίλου (2ος αι. π.Χ. – 1ος αι. μ.Χ.)
Επιτάφιος του ΣεικίλουΑποτελεί το μόνο πλήρως σωζόμενο μουσικό κείμενο της αρχαιότητας. Βρέθηκε στα 1883 στο Αϊδίνιο κοντά στις Τράλλεις της Μ. Ασίας. Υπήρξε τυχαίο εύρημα κατά τη διάρκεια εργασιών για την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής στην περιοχή. Η στήλη παραδόθηκε στο διευθυντή της εταιρείας που κατασκεύαζε τη σιδηροδρομική γραμμή, τον Άγγλο Edward Purser, ο οποίος την παρέλαβε σπίτι του. Εκεί, η σύζυγός του τη χρησιμοποίησε σαν ανθοστήλη ή σαν βάση προτομών. Φαίνεται ότι τότε αποκόπηκε η βάση της στήλης και καταστράφηκε η τελευταία γραμμή της επιγραφής. Στο σπίτι των Purser την είδε ο Sir William Ramsay, ο οποίος έκανε και την 1η δημοσίευση. Αργότερα, αναγνωρίστηκαν τα μουσικά σύμβολα της επιγραφής και καταγράφηκαν και όταν η κόρη των Purser παντρεύτηκε τον Άγγλο εφοπλιστή Young, η στήλη διακόσμησε τον κήπο της έπαυλης των Young στον Μπουτζά της Σμύρνης. Κατά τη Μικρασιατική καταστροφή, οι Young μετέφεραν τη στήλη στο Ολλανδικό Προξενείο της Σμύρνης για να την προφυλάξουν. Αργότερα, η κόρη του ζεύγους Young παντρεύτηκε έναν Ολλανδό διπλωμάτη και ο κιονίσκος ακολούθησε τις μεταθέσεις του νέου πια ιδιοκτήτη στην Κωνσταντινούπολη, στη Στοκχόλμη και κατόπιν στη Χάγη. Στα 1966, η στήλη προσφέρθηκε για 2η φορά προς πώληση στο Εθνικό Μουσείο Δανίας, στην Κοπεγχάγη, όπου και εκτίθεται έως σήμερα.
Ο Επιτάφιος του Σεικίλου είναι ένα από τα λίγα διατηρημένα μουσικά κείμενα της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Πρόκειται για τετράστιχο μελοποιημένο σκόλιον, χαραγμένο (με φωνητικά σύμβολα) σε μια επιτύμβια στήλη.
Το ποιητικό κείμενο της επιγραφής αποτελείται από δύο μέρη : το πρώτο, χωρίς μουσική, είναι η αφιέρωση (επίγραμμα). Το δεύτερο, με μουσική, είναι το κυρίως επιτάφιο και έχει ένα μικρό τετράστιχο σκόλιον, εγκώμιο στην καλοπέραση. Συνοδεύεται από σύμβολα φωνητικής σημειογραφίας και ρυθμικά.
Σείκιλος, μελοποιός, Τραλλιανὸς ἦν τὸ γένος.
ἤκμασε περὶ τὸ ἔτος 50 πρὸ Χριστοῦ.
ἐπίγραμμα· εἰκὼν ἡ λίθος εἰμί· τίθησί με Σείκιλος ἔνθα μνήμης ἀθανάτου σῆμα πολυχρόνιον.
σκόλιον· ὅσον ζῆις φαίνου· Όσο ζεις να χαίρεσαι μηδὲν ὅλως σὺ λυποῦ· να μη λυπάσαι καθόλου· πρὸς ὀλίγον ἐστὶ τὸ ζῆιν, Η ζωή είναι σύντομη, τὸ τέλος ὁ χρόνος ἀπαιτεῖ. ο χρόνος οδηγεί στο τέλος
Τελειώνει με τις λέξεις :
Σείκιλος-Ευτέρ[ζῆ], που δηλώνουν πως συνετέθηκαν από κάποιον Σείκιλο για τη σύζυγό του, που είχε πρόσφατα ταφεί εκεί.

sikelos 001


Ο Πάπυρος της ΟξυρύγχουΑπόσπασμα χριστιανικού ύμνου (Πάπυρος Οξυρύγχου)


Χρονολογείται τον 3ο αι. μ.Χ. Πρόκειται για ύμνο στην Αγία Τριάδα, σε ελληνική γλώσσα. Χαρακτηρίστηκε ως δείγμα πρώιμου βυζαντινού ύμνου, διότι η μελωδία του είναι ιδιαίτερα ποικιλμένη, κάτι που συναντάμε σε γρηγοριανές και βυζαντινές μελωδίες.

papiros-001

papiros-002

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΒΙΒΛΙΑ
1. Ασπιώτης Σταμ. Νικόλαος, Αρχαίοι Έλληνες Μουσικοί και σωζόμενα μουσικά αποσπάσματα, Δαυλός, 1997.
2. Βεργίνα – Περιδιαβάζοντας τον αρχαιολογικό χώρο, Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων, ΥΠΠΟ, Αθήνα, 2001.
3. Βουτυρά – Γουλάκη Αλεξάνδρα, Μουσική Εικονογραφία στην Αρχαιότητα, Συνοπτικές σημειώσεις από τη ΣΚΤ – ΤΜΣ, Α.Π.Θ., 1995.
4. Γεωργίου Μιχάλης, Αναζητώντας τον συμπαντικό ήχο, Εκδ. Εν Τύποις, Λευκωσία, 2005.
5. Πέτσας Μ. Φώτης, Δελφοί – Τα Μημεία και το Μουσείο, Κρήνη, Αθήνα, 2004.
6. Θέμελης Δημήτριος, Μορφολογία και Ανάλυση-Τα λείψανα της αρχαίας ελληνικής μουσικής και η σημειογραφία τους, Πανεπιστημιακές σημειώσεις ΣΚΤ-ΤΜΣ, Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκης, 1995.
7. Καρακάσης Σταύρος, Ελληνικά Μουσικά όργανα – Αρχαία, Βυζαντινά, Σύγχρονα, Δίφρος, Αθήνα, 1970.
8. Μαρινάτος Σπύρος, Θησαυροί της Θήρας, Αναδημοσίευση, έκδ. Εμπορικής Τραπέζης της Ελλάδος, Αθήναι, 1972.
9. Μελίκης Γιώργης, Η μουσική στη Μακεδονία, Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Θεσσαλονίκης-Οργανισμός Εργατικής Εστίας.
10. Μήτσιου Αλέξανδρος., Πυθαγόρας και Μουσική, Γεωργιάδης, Αθήνα, 2002.
11. Μιχαηλίδης Σόλων, Εγκυκλοπαίδεια της Αρχαίας Ελληνικής Μουσικής, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 1981.
12. Ντούμας Χρίστος, Οι Τοιχογραφίες της Θήρας, Ίδρυμα Θήρας – Π. Νομικός, Αθήνα, 1992.
13. Παντερμαλής Δημήτριος, ΔΙΟΝ-Αρχαιολογικός χώρος και Μουσείο, Εκδ. Αδάμ, Αθήνα, 1997.
14. Παπαοικονόμου-Κηπουργού Αικατερίνη, Η μουσική στην αρχαία Ελλάδα, Γεωργιάδης, Αθήνα, 1997.
15. Παπαοικονόμου-Κηπουργού Αικατερίνη, Η μουσική στην αρχαία Ελλάδα, Λ. Γεωργιάδης, Αθήνα, 2007.
16. Τσαγκάρης Γιώργος, Λεξικό της αρχαίας ελληνικής Μουσικής και Ορχηστικής, Κάκτος, 1999.
17. Τσιμπίδου-Αυλωνίτου Μαρία, Μακεδονικοί τάφοι στον Φοίνικα και στον Άγιο Αθανάσιο Θεσσαλονίκης, Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων, ΥΠΠΟ, 2005.
18. Χαιρόπουλος Παύλος, Η λύρα – Η εξέλιξή της από την αρχαία εποχή ως σήμερα σ’ όλο τον κόσμο, Αφοι Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 1994.
19. Χατζηβασιλείου Βασίλης, Μυθιστορία της αρχαίας ελληνικής μουσικής και των μουσικών οργάνων, Κέδρος, 2001.
20. Χουρμουζιάδης Γ.Χ., Το Δισπηλιό Καστοριάς-ένας λιμναίος προϊστορικός οικισμός, Κώδικας, Θεσσαλονίκη, 1996.
21. Anderson Warren D., Music and Musicians in Ancient Greece, Cornell University Press, 1994.
22. Maas Martha & McIntosh Snyder Jane, Stringed Instruments of Ancient Greece, Yale University Press, 1989.
23. Paquette Daniel, L’instrument de musique dans la céramique de la Grèce antique-Etudes d’Organologie, Οuvrage publié avec le concours du Centre National de la Recherche Scientifique, 1984.
24. West M.L., Ancient Greek Music – Αρχαία Ελληνική Μουσική (μτφ. Στάθης Κομνηνός), Αθήνα, Εκδ. Παπαδήμα, 2004.
25. Younger John, Music in the Aegean Bronze Age, Paul Astroms Forlag, Jonsered, 1998

 

ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ – ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΦΑΚΕΛΟΙ – ΜΟΥΣΕΙΟΣΚΕΥΕΣ – ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΕΣ – ΠΟΛΥΜΕΣΙΚΟΙ ΔΙΣΚΟΙ
1. Αρχαία Ελληνικά Μουσικά Όργανα, Εκπαιδευτικός Φάκελος ΥΠΠΟ, Α΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, Επιτροπή Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως – Εκπαιδευτικά Προγράμματα, Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως, Αθήνα.
2. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ, τχ. 14 ΜΟΥΣΙΚΗ, Δεκέμβριος – Φεβρουάριος 1985.
3. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμοι Α΄, Β΄, Γ1, Γ2, Δ΄, Ε΄, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 2000.
4. Κυκλαδικός Πολιτισμός, Μουσειοσκευή Τμήματος Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, Ίδρυμα Ν. Π. Γουλανδρή-Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
5. ΜΟΥΣΩΝ ΔΩΡΑ-Μουσικοί και χορευτικοί απόηχοι από την αρχαία Ελλάδα, Εκπαιδευτικός Φάκελος του ΥΠΠΟ, Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων, Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών αρχαιοτήτων-Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων, Αθήνα, 2003.
6. Παντερμαλής Δημήτριος, Η ύδραυλις του Δίου, «Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη», τχ. 6, 1992.
7. Πίνη Μαίρη, Το πιο αρχαίο μουσικό όργανο στον κόσμο, άρθρο στην Ελευθεροτυπία, Σάββατο 8 Ιανουαρίου 1994, art+θεάματα 15/35.
8. Ύδραυλις, CD-ROM παραγωγής του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών.

 

 

Share

Radio GreekSound Live

radio 200
Δεύτερο Πρόγραμμα

 

Facebook

Twitter

Ελληνική Μουσική και Όργανα

Νταούλι

Νταούλι

Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα Μεμβρανόφωνα Νταούλι Γνωστό ήδη από τους...

Δελτία ενημέρωσης

Εγγραφείτε στην λίστα ενημέρωσης στην ιστοσελίδα www.mousikorama.gr μείνετε ενημερώμενοι για τα μουσικά νέα, συνεντεύξεις και μουσικά άρθρα.

Radio Greek Sound Live